Gafy. Komizm mimowolny.

Stefan Garczyński

Gafy. Komizm mimowolny.

Stefan Garczyński

Copyright: Stefan Garczyński

Niniejsza wersja (ebook): Warszawa, 2020

na podstawie wydania z 1986 r. z Wydawnictwa „Alfa”,

ISBN oryginału 83-7001-137-3.

Adaptację, nowy skład i wersję elektroniczną opracował Leszek Korolkiewicz.

Ebooka można powielać i rozprzestrzeniać w całości i bez zmian – tylko bezpłatnie oraz cytować fragmenty – zawsze z zachowaniem danych o źródle niniejszego wydania lub oryginalnej książki  i z podaniem autora.

Wszelkie prawa zastrzeżone.

All rights reserved.

Słowo od aktualnego wydawcy

Humor towarzyszył Stefanowi Garczyńskiemu w  licznych jego książkach i w  wielu swoich odmianach. Widać to w  „Anatomii komizmu”, „Śmiechu naszego powszedniego”, „Z czego się śmiejecie?”, a pośrednio i w  innych publikacjach.

Gafy są tym szczególnym rodzajem komizmu, który przynosi samo życie.

Chociaż autor sięga głównie po przykłady z przeszłości, to jako uważny obserwator,  dostrzegał gafy i w  swoim otoczeniu, a dziś – dzięki różnym mediom, możemy niemal codziennie bawić się ich wysypem z bliska i z daleka. Bywa to narzędziem nawet politycznym, szczególnie gdy jakiś minister lub lider partyjny palnie głupstwo, przejęzyczy się lub zachowa na granicy śmieszności.

Stefan Garczyński wolał jednak podejść do zjawiska gaf  pogodnie – dając liczne przykłady, które z jednej strony śmieszą, a z drugiej dają życiową lekcję – jak uchronić się przed podobnymi kłopotliwymi sytuacjami.

Dlatego ta niegruba książeczka (oryginalnie w  formacie kieszonkowym) to lektura lekka i szybka, która poprawia humor. Polecana dla kolekcjonerów anegdot i niebanalnych dowcipów, mających swe źródło z potknięć dyplomatycznych, podsłuchanych dialogów ulicznych, szkolnych i domowych oraz gaf odnotowywanych w  prasie, która sama od nich nie była i nie jest wolna.

W obecnym trudnym czasie (2020 r.) to dobra odskocznia od ponurych myśli i chwila zabawy z książką.

(Oryginalna okładka projektu Mariana Nowińskiego, ilustracje z treści oryginału tu pominięto).

Wydanie tego ebooka jest elementem prywatnej inicjatywy uczczenia autora w setną rocznicę urodzin i przywrócenia pamięci o nim i o jego książkach.

L. Korolkiewicz

admin@stefangarczynski.pl

Więcej o tej pozycji, innych książkach i o autorze na www.StefanGarczynski.pl.

Spis treści

Reżyser - samo życie

Dla   przyjemności   i   pożytku

Litery, słowa, wyrażenia

Przesłyszenia i błędne odczytania

Dwuznaczność

Pomyłki

Automatyzm

Inwencje i prawdy dzieci

Głupstwo

Zrobić wariata

Nie człowiek bohaterem

Produkt uboczny

Szydło z worka

Sytuacyjny

Przypadek

Nie w  tym miejscu

Efekty czysto wizualne

Mimowolny, ale doprawiony

Złota kolekcja gaf

Próżnia ssie!

Językowy rozpęd

Sztampa

Ignorancja i domysł

Nieznajomość języka

Nieznajomość obyczaju

Z braku taktu? wychowania? inteligencji?

Z psychologiczną podszewką

Tracąc głowę

Nie tracąc głowy

Reżyser - samo życie

Dla przyjemności i pożytku

Życie  - nigdy mi się ono nie podobało, ale oddaję mu tę sprawiedliwość: wspaniale reżyseruje komedie. Najzdolniejszy humorysta nie wymyśli takich śmieszności, jak to robi, od niechcenia, samo życie. Najzabawniejsze ludzkie pomysły były i są retuszami prawdziwych zdarzeń.

Od lat, z rozmów i lektur, skrzętnie zbieram przykłady komizmu mimowolnego, cieszę się nimi, klasyfikuję, komentuję. Ma się rozumieć, że jak kobieta, która „ubiera się tylko dla samej siebie", tak ja zbieram te psoty tylko gwoli własnemu zadowoleniu. Wcale nie kolekcjonerska próżność, skądże! tylko słodka i bezinteresowna dobroć skłania mnie do pokazania Czytelnikowi tego zbioru. Tak, czysta dobroć, bo czymże innym jest pragnienie sprawienia Warn przyjemności, nawet rozkoszy, i przyniesienia pożytku. Przyjemności - to zrozumiałe: uśmiech jest przyjemnością. Rozkosz - też zrozumiałe: jak rasowy kolekcjoner wierzę, iż wgląd w  mój zbiorek sprawi rozkosz tym, których dopuszczę do tego zaszczytu. A gdzie pożytek? Jest i on: dzięki mojemu zbieractwu, a dalej dzięki pracy redakcji, dzięki hojnemu przydziałowi papieru, wspaniałej sprawności poligrafii i jeszcze wspanialszej czujności wszystkich czytelników korekt opisane tu doświadczenia - czasem gorzkie pojedynczych osób staną się doświadczeniem społecznym, posłużą za przestrogę wszystkim, którzy umieją korzystać z informacji o cudzych potknięciach. Poznanie figli okoliczności, fantastycznych knowań głupoty, okazji do omyłek i gaf daje szansę uchronienia się przed podobnym zbłaźnieniem przecież to, co się innym przydarzyło, i nas może spotkać.

Nie, przesadziłem. Przesadziłem z tą bezinteresowną dobrocią, bo dopuszczając innych do mego zbioru jestem wyrachowany: zauważyłem, iż najlepszym sposobem zdobycia nowego okazu jest chwalenie się posiadanym. Mam nadzieję, że w  drugim wydaniu ta książeczka będzie grubsza. Przesadziłem także z tym społecznym pożytkiem: korzystanie z cudzych doświadczeń to sztuka, której opanowanie przekracza możliwości zwykłego śmiertelnika. Ponadto reżyser Życie nie musi się powtarzać - dysponuje nieskończoną ilością pomysłów, których większość ma taki charakter, że i najprzezorniejszy człowiek zagra przeznaczoną mu błazeńską rolę. Szczęściem mamy drugą, silniejszą linię obrony: reagować śmiechem nawet na te psikusy, których bohaterami-ofiarami sami padamy.

Litery, słowa, wyrażenia

Okrutnie przez nas eksploatowane litery biorą skromny odwet płatając szpetne figle zecerom a uciechę czytelnikom. Te chochliki mają starą tradycję. w  "Kazaniach politycznych" księdza J. Charszewskiego czytamy: "Kto by zabiła Kaina baran będzie", a w  tzw. Jubileuszce księdza Kłopotowskiego: .Pielgrzymi udali się do Rzymu, aby sobaczyć Papieża" (za J. Wilmańskim). w  czasach carskiej Galicji straszliwie potknął się zecer, a korektor przepuścił zdanie: "Gdy pociąg wiozący Najjaśniejszego Pana wjechał na stację, na peronie srali w  przepisowych pozycjach dowódca garnizonu, naczelnik stacji, jego żona i radni miejscy". Dalej cytuję za M. Wańkowiczem ("Karafka"):

"Przedwojenny, ultrakonserwatywny "Kurier Warszawski» uroczyście obiecał kiedyś swoim czytelnikom, iż mocno będzie stać pod znakiem "Osła białego»".

Także następne przykłady zaczerpnąłem z "Karafki la Fontaine'a" M. Wańkowicza:

Kiedyś, oczywiście piszę o czasach przedwojennych, prasa lewicowa krytykowała nadmiernie wysokie zarobki państwowych dygnitarzy. Chcąc położyć kres tym plotkom, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych skierowało przez agencję "Iskra" wyjaśnienie, że pobory W. Przedpełskiego, jednego z takich dygnitarzy, wynoszą tylko 2500 zł miesięcznie.

Współpracownik Horko (późniejszy redaktor naczelny „Dziennika Polskiego" w  Londynie) przeoczył, że w  komunikacie rozesłanym podano „tylko dwadzieścia pięć tysięcy". „Goniec Warszawski" podał wiadomość pod nagłówkiem „Fantastyczne pobory sanacyjnych dygnitarzy"...

Alfred Wysocki, ambasador w  Berlinie, opowiadał, z jakim przerażeniem przeczytał w  „Ilustrowanym Kurierze Codziennym", dzienniku o największych nakładach w  Polsce, że Hindenburg go przyjął i „wypytywał o zbrodnie Piłsudskiego". Było to po tajemniczym zaginięciu gen. Zagórskiego, przeciwnika Piłsudskiego. Tymczasem miało być, że Hindenburg „wypytywał o zdrowie..."

Jeśli literówki mogą narobić tyle kłopotu, co dopiero wypadnięcie całego odlanego w  linotypie wiersza. Tak np. w  londyńskim „Dzienniku Polskim" podano w  1944 r., że hrabina X „założyła wypożyczalnię młodych panienek". Wypadł wiersz: „książek przeznaczonych dla". Katolicki „Czas" ogłosił, że „marszałek Diaz zmarł na grypę, był bowiem człowiekiem pobożnym". Tu wypadł wiersz: „opatrzony świętymi sakramentami". w  tych dawnych czasach nierzadko toczyły się w  sądach „sprawy o honor" i nieraz wyrokiem sądu skazany musiał przepraszać obrażonego w  prasie. Kiedyś pokazało się ogłoszenie: „Przepraszam pana... za obnażenie go przy świadkach".

Po drugiej wojnie przeszły do historii te „wiatry z kierowników wschodnich", „narodowa gospodarka", która owocowała „nadprodupcją", a skończyła się „zniesieniem stopy życiowej". Oczywiście takie perełki zawdzięczamy uśpionej czujności korektorów - oby jak najczęściej ona drzemała! Przecież tylko dzięki jej drzemce czytelnicy pierwszego numeru „Tu i Teraz" dowiedzieli się, gdzie żyją: w  rubryce Kalendarium polskie podano do wiadomości, iż: „H. Jabłoński ogłosił zniesienie przez Radę Państwa stanu wojennego na terytorium całego raju". (1981 r.)

Litery plączą się nie tylko w  druku, ale i na języku. Szpetnie w  tramwaju potrącony K. zawołał „kurtula, psia krew", a pewien dostojnik ongi tłumaczył z trybuny, czym jest „cyliwizacja". Ma się rozumieć, że najzabawniejsze są takie przekręcenia, które nadają zdaniu sens zaskakująco inny od zamierzonego: „Nie ma społecznego współżycia bez ignorancji" pouczył zdumionych uczniów nauczyciel języka polskiego. Chciał powiedzieć „bez tolerancji".

Im wyższa jest trybuna czy katedra mówcy, tym większy śmiech wywołuje jego potknięcie, ot choćby takie poplątanie już nie liter, ale słów, jakie przydarzyło się wykładającemu   chemię   profesorowi S. K. Tołłoczko (1886 - 1935); demonstrując zmianę koloru wskaźnika, powiedział: „Proszę, niech się panowie dobrze przyjrzą. Zaraz nastąpi zmiana barw i roztwór zaczerwieni się na niebiesko".

Najpospolitsze a ogromnie ambarasujące są przekręcania nazwisk. Pan Kroński czerwieni się na czerwono, gdy go przedstawiają jako Pana Końskiego, pan Trojak nie lubi, gdy go się pomyli Dwojakiem, moja żona była w  Ameryce Mrs Garkaska, no a ten żart czy nie żart o sierżancie Fupa wszyscy znają...

Oryginalniejszy żart wymyśliło Życie, gdy na którymś ze spotkań Melchiora Wańkowicza wprowadzającemu go pomyliło się coś z trzema królami i zapowiedział Baltazara Wańkowicza.

Niewłaściwe użycie słowa jest na scenie ogranym gagiem, ale jeszcze bardziej zaskakuje ono i śmieszy w  oficjalnych  wystąpieniach i   w    rzeczywistych    rozmowach. Przekręceniom   dodaje   komizmu sprzeczność osiągniętego efektu

z  zamierzonym.   Przewodniczący zebrania,   pragnąc   elegancko  je zamknąć,   mówi  z  rozbrajającym uśmiechem:   „Dziękujemy   naszemu prelegentowi  i nie będziemy go dłużej zatrzymywać, bo wiemy, jak bardzo jest ograniczony". Rzeczywiście rozbroił go. Opowiadano mi jako autentyk podsłuchane zwierzenie    pracownika zakładu obuwia ortopedycznego:

-  Wyszłam za mąż za tego pederastę, który do nas przychodził

-  Za pederastę?!

- No tak, co się dziwisz, Chociaż nie, poczekaj, chciałam powiedzieć za ortopedę.

Nie, to niemożliwe — zawołał w  tym miejscu mój młody przyjaciel, a ja na to: Mój drogi, może to istotnie wydumane, ale długie życie przekonało mnie, że nie ma głupstw niemożliwych. Nie czytałeś rewelacyjnego nagłówka: „Sercodawcą w  przyszłości będzie trzoda chlewna”? Nie wydumany jest też fragment przemowy byłego prezesa spółdzielni, który chcąc dodać sobie znaczenia oświadczył: „Za mego pontyfikatu takiego bałaganu nie było!...”

Przekręcanie słów przydaje wdzięku usiłującym mówić po polsku cudzoziemcom. Pan K. znalazł żonę za granicą i jest zachwycony: „Nie wyobrażasz sobie,  jak  wspaniała jest żona-cudzoziemka. To nieustanne źródło  niespodzianek. Na przykład moja nie może opanować różnicy między «pani się myli» a «pani jest pomylona». Jej rozmowy z kasjerkami bywają burzliwe, A wyobrażasz sobie, jakie wrażenie zrobiła grożąc, że w  jakiejś sprawie odwoła się do przewodniczącego «Rady porodowej»?”

W 1947 r. — śmiano się — gdy właściciel kawiarni „Kopciuszek", Węgier z pochodzenia, dowiadując się, że J. Tuwim wraca do Polski, zawołał: „Najwyższy czas! Bo ja uratowałem wszystkie jego białe króliki" (były to białe kruki).

Przesłyszenia i błędne odczytania

Plątanie się liter na klawiszach, na języku i jeszcze w  uszach! w  kościele przy śpiewaniu kolęd szybko dojrzewające dziecko odczuło nagle poryw intelektualnej dociekliwości: „Dlaczego pan Jezus jest obrażony?" zapytało.

Gdy sygnał jest niewyraźny, interpretujemy go zgodnie z naszymi przeżyciami, nastawieniami, oczekiwaniami - dziecko częściej czuło się obrażone, nie obnażone.

Mieszkanie państwa R. jest zagracone, trudno się w  nim ruszyć, tyle mebli i przedmiotów, które należały do zmarłych ciotek - tak, że zrozumiały jest następujący dialog:

-  Trudno   utrzymać   porządek, gdy ma się tyle dzieci - mówi R.

-  To dlaczego ich  nie wyrzucisz? - pyta przyjaciółka.

-  Jak to?! - oburza się pani R.

-  Po prostu.

-  No, wiesz! Takie żarty!

Przyjaciółka nie żartowała, tylko usłyszała.....gdy ma się tyle śmieci".

H. Safrin wspomina, jak czytając podczas lekcji polskiego krótkie opowiadanie o peregrynacjach pewnego kwestarza - bodajże fragmentu z Chodźki - zrozumiał mylnie litery poprzedzające nazwę zakonu:

„- ...i zatrzymał się przed bramą klasztoru dwa zera Bernardynów..."

Ta sławna moja pomyłka, której towarzyszył radosny ryk klasy, szybko przeniknęła do pokoju nauczycielskiego, gdzie ciało pedagogiczne śmiało się podobno do łez, a tylko wykładowca języka ukraińskiego, pan Waszkiewicz, zauważył proroczo: «- Z koho sia śmijut, z toho ludy bywajut...» Cóż, niech ci, z których się śmieją, pocieszają się perspektywą, że kiedyś staną się ludźmi.

Dwuznaczność

Poważnie zubożałyby źródła komizmu, gdyby zabrakło dwuznacznych słów i wyrażeń. Takimi stają się one nieraz, gdy obok dawnego znaczenia zaczynają być używane w  innym. Zdarza się, że młodzież zna już tylko te nowe znaczenia słowa.

Ojciec z uśmiechem do jedenastoletniego syna: Trzeba będzie urządzić konfrontację.

Syn z zapałem: Sprawimy im lanie?!

Ojciec: Nie, miałem na myśli porównanie wyników.

Łatwo o podobne nieporozumienia na styku regionów i języków.

Gospodyni w  poznańskiem do warszawianki:

- Wyglądacie jak pupka.

- Co?!

- Wyglądacie jak pupka. Gładka i różowa.

Było to powiedziane tonem komplementu, bo i było komplementem. w  poznańskiem „pupka" znaczy lalka.

Nieporozumienia, jakie mogą wywołać szlachetni popularyzatorzy wiedzy, ilustruje to, co się zdarzyło brytyjskiemu astronomowi R. Ballowi (1840—1913). Starając się poszerzyć horyzonty swoich ziomków wygłaszał popularne wykłady o Słońcu, gwiazdach i planetach. Pewnego dnia znajoma wyraziła żal, iż nie mogła wysłuchać jego ostatniego odczytu.

Temat był raczej specjalistyczny -  pocieszył ją profesor . Mówiłem o plamach słonecznych.

- Tym bardziej żałuję! Mnie one bardzo interesują! Gdy tylko wyjdę na słońce, plamy zaraz sypią mi się na twarz.

Dwuznacznie brzmiało zawiadomienie (ale chyba nikt go źle nie zrozumiał), które pokazało się na tablicy ogłoszeń jednego z wydziałów Uniwersytetu Warszawskiego:

„W sprawie zaliczeń studentki ułożą się osobiście z doc. dr... w  każdy piątek od 13 do 15".

Natomiast znaleźli się tacy, którzy źle zrozumieli ogłoszenie: „Referat do spraw marionetkowych poszukuje maszyny do pisania".

Ogłoszenie to ukazało się w  Lublinie w  1945 r. i jego autor, J. Sztaudynger, o mało nie dostał się do ówczesnego więzienia. Wybronili go ministrowie Rzymowski i Wende zaświadczając, że Sztaudynger jest rzeczywiście kierownikiem takiego referatu i poszukuje maszyny do pisania.

Za czasów pontyfikatu, bardzo różnego od obecnych, gdy plamy na Słońcu były największe, Leon Schiller objął dyrekcję Teatru Polskiego w  Warszawie. Jednakże niedługo się nią cieszył. Potężniał urzędowy socrealizm - Schiller nie chciał podnosić narodowej sceny na jego „wyżyny", odmawiał posłuszeństwa zarządcom kultury i w  rezultacie musiał opuścić Teatr Polski. Wychodząc zatrzymał się przy budce z papierosami, żeby kupić paczkę „Mocnych". „Dzisiaj nie ma Mocnych, panie dyrektorze" usłyszał od sprzedawcy. (Cytat za J.M. Szancerem.)

Może dwadzieścia lat później wymknęła się apetyczna dwuznaczność jakiemuś dziennikarzowi i zaraz została wykorzystana przez felietonistę Radgowskiego: „Niedawno pewien działacz społeczny, zachęcając do krytyki dziennikarzy, powiedział: w  Polsce nikt się krytyki nie boi. Wyrażając tym - może wbrew własnym intencjom - prawdę absolutną"

By zatrzeć niemiłe wrażenie, jakie sprawiło przypomnienie plam na... Słońcu, pozwalam sobie na swobodne ich skojarzenie z interesami pewnego hodowcy, który poczuł się osobiście zagrożony, gdyż na pytanie, czy garbarnia mogłaby zająć się skórami jego kóz, otrzymał w  odpowiedzi... „Chętnie wygarbujemy panu skórę. Prosimy się do nas zgłosić..."

Od takich słów bliska droga do sądu. Zaglądamy do sali, w  której oskarżony o bigamię tłumaczy się pochopnym wnioskowaniem: „... nie słyszałem żony tak długo, że byłem pewny, że nie żyje".

Dwuznaczności już nie tyle słów, ile intencji, można dopatrzyć się w  ogłoszeniu wiszącym w  jednym z alpejskich schronisk; wzywa ono turystów udających się na wspinaczkę bez przewodnika do regulowania rachunków z góry.

A teraz, dla odpoczynku, siądę przed telewizorem, tym bardziej że zaintrygowała mnie zapowiedź: „Mistrzostwa w  jeździe figurowej na ekranie". Różne pupki i różne figury widziałem na ekranie, ale jazda na nim to coś nowego.

Pomyłki

Kiedyś, gdy premierowi Francji G. Clemenceau (1841—1929) zarzucono pomyłkę, odpowiedział: „Popełniłem więcej błędów, o których nie wiecie".

Oby stać nas było na takie rozbrajanie krytyków!

Uderzyłem w  zbyt wielki dzwon, a przecież chcę opisać kilka omyłek godnych upamiętnienia tylko ze względu na ich wartość komiczną.

Pewien nasz ambasador w  Oslo, otrzymawszy polecenie  udekorowania Norwega, zasłużonego dla Polski, polecił sekretarce go odszukać. Obywatel w  rozmowie telefonicznej   był  zaskoczony,   powiedział, że jest stary i chory, po order nie przyjedzie, więc ambasador sam się do niego udał. Norweg przyjął go w  szlafroku, mimo to  order do szlafroka  przypięto. Później okazało się, że było dwóch dżentelmenów o tym samym imieniu i nazwisku. Kiedy indziej zdarzyło się, iż zaproszono do ambasady francuskiej na kolację autora R.P. zamiast innego autora noszącego to samo imię i nazwisko. Po latach wspomina się te omyłki z uśmiechem,  choć  wtedy...   lepiej nie mówić.

To były pomyłki dotyczące pojedynczych osób, ale... posłuchajmy znowu opowiadania J.M. Szancera. Działo się to podczas wizyty przyjaźni w  Berlinie delegacji polskich uczonych i artystów:

„Na drugi dzień ma się zacząć program naszych zajęć. Przewidziano spotkanie w  Akademii Nauk, przemówienie ma wygłosić Bertolt Brecht. Zbieramy się więc w  holu hotelowym, obok nas gromadzą się inne grupy, czekają podobnie jak my na przewodników, teraz to się nazywa «Betreuer».

Jakiś nieduży facecik podbiega do nas i mówi po polsku: -  Panowie delegacja? - i natychmiast prowadzi do oczekujących na parkingu samochodów.

Jedziemy strasznie długo. Andrzejewski tłumaczy, że to przecież olbrzymie przestrzenie, to miasto potwór, samych jezior mają kilkanaście, a poza tym sektory tak skomplikowanie powystrzygane, że sam diabeł z planem w  ręku się nie zorientuje. Tylko że tego planu nie ma. Wydaje się nam, że ciągle krążymy wkoło i nagle wjeżdżamy za miasto w  pejzaż.

Widocznie mają tam jakiś pałacyk i coś zaaranżowali w  stylowym wnętrzu, ale już z daleka widać, że to zabudowania raczej folwarczne, gospodarcze.

Schiller spojrzał na długie baraki stojące rzędem, coś mu się widać nieprzyjemnego skojarzyło, bo się skrzywił.

Wita nas uroczyście delegacja ubrana na czarno, bardzo nobliwie. l zaraz prowadzą do pierwszego baraku.

To była krowia obora. A pięknie wymyte krowy ustawione do nas zadami czekają obojętnie na zademonstrowanie zabiegu.

- Pozwolimy sobie panom na wstępie pokazać naszą metodę inseminacji, która daje znakomite wyniki - zaczyna pan wyglądający na dyrektora i przerywa w  pół słowa, bo widzi, że Schiller sczerwieniał, jakby go miała tknąć apopleksja, a Andrzejewski aż oparł się o moje ramię. w  tym momencie usłużny fotograf pstryknął zdjęcie, które do dziś przechowuję troskliwie. Wyraz twarzy naszej grupy na tle krowiego zadu jest niepowtarzalny.

-  Czy w  Polsce nie stosuje się tego zabiegu? -- pyta zaniepokojony dyrektor.

-  Nie!   -   odpowiada   głośno Schiller.

-  Ależ dlaczego? -  dziwi się dyrektor.

-  Krowy   się   nie   zgodziły mówi już teraz uśmiechnięty Schiller.

-  Więc panowie nie są inżynierami agrotechnikami? Ach, cóż za fatalna pomyłka!   Przepraszamy, panowie wsiedli do aut innej delegacji, zaraz to naprawimy - mówi zaskoczony Niemiec.

A zamienieni delegaci zootechnicy siedzą już dawno w  Akademii Nauk i słuchają wykładu Brechta. Też mają niełatwe zadanie".

T. Łopalewski wspomina pierwsze po śmierci S. Żeromskiego przedstawienie „Reduty" w  Wilnie: „Ze dwa tysiące ludzi wpakowało się do zimnej ciemnawej szopy przypominającej widownię. Wszyscy z wielką ciekawością spozierali na spuszczoną kurtynę, za którą snuli się podnieceni wykonawcy i maszyniści.

Wreszcie zabrzmiał gong. Na proscenium wyszedł Edmund Wierciński i wyrecytował swój wiersz «Na zgon Żeromskiego». Po nim przemawiać miał Hulewicz jako kierownik literacki, po jego przemówieniu zaś - kurtyna w  górę i «Przepióreczka»! Taki porządek ustalono zawczasu. Dziwiliśmy się, że brak w  tym układzie Limanowskiego, lecz on nagabywany, dlaczego w  tak uroczystej chwili nie chce zabrać głosu, wzdychał tylko mrucząc, że jakoś nie czuje tego, co powinien o Żeromskim powiedzieć.

Raptem, kiedy obchód już się zaczął, a Wierciński przed kurtyną wygłaszał tren żałobny, Limanowski podniecony wpadł za kulisy.

-  Czuję, że powinienem! l muszę choć kilka słów...

Inspicjent postanowił wpuścić go na trzeciego po Hulewiczu. Ten miał przemówienie napisane i właśnie naczytywał je sobie w  kącie.

- Witold! Po tobie będzie gadał Liman  - uprzedzono    go    na wszelki wypadek.

Stremowany prelegent skinął głową, lecz chyba nie dosłyszał, bo gdy recytacja się skończyła, wyszedł przed rampę i jął wygłaszać bez zmian wykute na pamięć poetyczne epitafium. A kończyło się ono tymi słowy:

-  Duch jego jest w  tej sali... Proszę was, drodzy rodacy, abyście uszanowali tę obecność przez skupienie i powstanie z miejsc.

Po czym, gdy publiczność wstała, oznajmił w  grobowej ciszy: - Teraz przemówi On sam!

«On sam», to jest Żeromski, miał przemówić ustami bohaterów «Przepióreczki». Tymczasem zafalowała kurtyna, jakby ktoś niewidoczny zaplątał się w  jej fałdach i mocował z płatami materii, a potem wyskoczył na proscenium szpakowaty, krępy jegomość w  binoklach i stanął twarzą do widzów, mrużąc oczy. Zagrzmiały oklaski! Co najmniej połowa sali gorąco witała «samego» Żeromskiego, względnie wcielenie jego ducha..."

Automatyzm

Automatyczne wykonywanie jakiejkolwiek czynności stępia czujność. Ongi, kiedy audycje radiowe transmitowano „na żywo", a premierem był I. Paderewski, spiker, mając przed sobą tekst jego wypowiedzi, przepisany razem z uwagami, zaczął słowami: „Teraz wchodzi kobyła Paderewskiego". Jaka szkoda, że już ani w  radio, ani w  telewizji nie można spodziewać się takich wpadek! Słuchać się odechciewa.

Innym producentem mimowolnego komizmu jest automatyczne używanie zdaniowych prefabrykatów - często używane słowa i zwroty ześlizgują się z języka w  nie zawsze właściwych kontekstach. Sądzę, że autorka niżej cytowanego listu do prokuratury zwykła była używać przysłówka „głównie", gdy zależało jej na sprawianiu wrażenia inteligentnej i obiektywnej: „Mój mąż przestał dawać na dziecko. Mówi, że nie jest jego. Proszę mi wierzyć, jest głównie jego".

Wiele osób wyraża oburzenie zwrotem „i do tego", stąd dialog:

-  Co się pani pcha!

-  Przepraszam,   to   mnie   popchnięto.

-  Patrzcie no, pcha się i do tego jeszcze przeprasza!

Zwrot „tylko utwory nigdzie dotąd nie ogłoszone" powtarza się w  warunkach wielu konkursów, więc w  zmodyfikowanej wersji pojawił się też w  warunkach Festiwalu Pieśni Partyzanckiej, na który pozwolono zgłaszać „wyłącznie nowe pieśni".

Żądanie życiorysu, rzadziej także i fotografii, występuje w  ogłoszeniach o poszukiwaniu pracowników, więc nie powinno dziwić, że żądał życiorysu i fotografii Instytut Agronomii w  Cambridge; tylko do jakiej pracy werbował ludzi?

Wobec tego, że żadne dotychczas stosowane metody odstraszania ptaków niszczących uprawy nie zdały egzaminów, Instytut szukał... żywych strachów na wróble.

„Dążenie do zwiększenia sprzedaży przez właściwą reklamę" było często powtarzanym postulatem wielu przedsiębiorstw, jednak czarnym humorem powiało, gdy postu lat ten powtórzyło w  swoich planach przedsiębiorstwo gospodarki komunalnej w  M. Towarem, na który chciało zwiększyć popyt były... trumny.

Sięgam do niezbyt dawnej przeszłości, gdy krytykujący zabezpieczali się zdaniami mającymi bronić ich przed posądzeniem o czarnowidztwo. Wtedy to pierwszy działacz, który musiał odpowiedzieć na krytykę lokalnego radiowęzła, powiedział: „Tak, mosty u nas są złe, ale objazdy dobre".

Do jakiego stopnia użycie oklepanego określenia może zmienić sens tego, co się chciało powiedzieć, ilustruje wpadka prorządowego organu lat trzydziestych „Gazety Polskiej". G.B. Shaw dość długo podziwiał Mussoliniego, kiedy więc nasz dziennikarz chciał oddać hołd włoskiemu dyktatorowi, uważał, że może się podeprzeć autorytetem znakomitego angielskiego dramaturga, którego zwykle dekorowano przydomkiem „wielki kpiarz", napisał więc: „Mussolini to największy człowiek naszych czasów, jak powiedział wielki kpiarz G.B. Shaw".

Inwencje i prawdy dzieci

Jajo jest mądrzejsze od kury. Przynajmniej potencjalnie. Tyle kryje możliwości! Może sobie wyjdzie z niego kogut, kaczka albo łabędź, a kura jest tylko kurą, i zawsze kurą pozostanie. Kurą tej samej maści i inteligencji. Jej możliwości są nader ograniczone. Powtarza wciąż to samo.

Dziecko jest jajkiem. Jego możliwości przyszłe, a także aktualne, realizowane tu i teraz, są wielekroć bogatsze od możliwości dorosłych. Dziecko jest twórcze i to twórcze oryginalnie. Nie może inaczej. Nie mając jeszcze wdrożonych schematów myśli, mowy i postępowania, raz po raz zaskakuje pomysłowością języka i logiki. Zaskakuje śmiesznie, choć mile. Słusznie młode mamy, babcie, prababcie są dumne z inwencji dzieciaków, bawią się nimi i pysznią.

Maciuś, gdy zgubił się w  parku, do obcej osoby: „Przepraszam, czy nie widziała pani jednego tatusia bez takiego dziecka jak ja?"

Podobnie jak dorosły dziecko ukrywa swoją ignorancję, improwizuje wytłumaczenia i odpowiedzi na pytania, a ponieważ zna mniej odpowiedzi niż dorosły, więc musi wykazać więcej inwencji:

-  Czy wiesz co to kangur?

-  Wiem. Skacze i ma kieszeń na brzuchu.

-  Po co?

-  Żeby się schować, gdy się boi.

Zaraz! - oburzą się dorośli - dlaczego autor przemilcza naszą inwencję? Nie przemilcza:

Umysł   nie   wdrożony   do   abstrakcji może okazać się bardziej realistyczny. Nauczycielka wprowadzająca dzieci w  sztukę odejmowania:

-  Uważajcie. Mama poszła na plażę z sześciorgiem  dzieci,  ale trojgu   zabroniła   się   kąpać.   Ile dzieci weszło do wody?

- Sześć!

Realizm i logika dziecka potrafią speszyć dorosłego, odpowiadającego byle zbyć na jego pytania.

Jureczek: Dlaczego deszcz pada?

Mama: Żeby trawa rosła i inne rośliny.

Jureczek (zdziwiony): l na dachy pada.

W moim śmiechu z takiego zdziwienia dziecka pobrzmiewa nuta nostalgii: l ja byłem tak dociekliwy, i ja się podobnie dziwiłem. Teraz dziwię się coraz rzadziej, a gdy się całkiem dziwić przestanę, ktoś powie „A jeszcze niedawno był taki rześki".

Także prawdomówność małolatków zaskakuje i bawi.

Wojtek, wymusztrowany przez mamę:

-  Dziękuję.   Podwieczorek   był bardzo dobry.

-  Naprawdę ci smakował, czy jesteś taki grzeczny?

-  Jestem taki grzeczny. Rzeczywiście  bardzo  chciał  być grzeczny.

Na spotkaniu autorskim w  szkole młodziutki chłopiec postawił mi nieuchronne pytanie:

-  Nad czym pan teraz pracuje?

-  Naprawdę chcesz wiedzieć?

-  Nie.

-  To dlaczego pytasz?

-  Bo pani kazała stawiać panu pytania. Chcieliśmy, by nam powiedziała jakie, i wtedy kazała zapytać, nad czym pan pracuje.

Dalej oddając hołd najpłodniejszym mistrzom niezamierzonego komizmu wspomnę chłopczyka, który mi zaimponował dzielną obroną swojego prawa do pomagania rodzicom. Nieznajomość prawa obiektywnego zastąpił rezolutnym przedstawieniem subiektywnego. Było to w  aptece. Pani magister:

-  Tym razem dam ci lekarstwa., ale powiedz mamusi, żeby sama po nie przychodziła.

-  Dlaczego?

-  Bo jesteś za mały.

-  Za pięć miesięcy będę miał dziesięć lat.

-  Właśnie, to za mało.

-  Ale ja nawet mięso sam kupuję.

Przypuszczam, że na zaradnego i przezornego człowieka wyrośnie ten chłopczyk, któremu nie podobały się zbyt według niego radykalne porządki mamy:

-  Dlaczego wyrzucasz tyle rzeczy?

-  Bo niepotrzebne.

-  Nie wyrzucaj.

-  Dlaczego?

-  Bo ktoś może coś z tego kiedyś do czegoś potrzebować.

Czy wyobrażając sobie, że moja pisanina jest nie tylko zabawna, ale może okazać się pożyteczna, nie rozumuję podobnie do tego młodego obywatela?

Głupstwo

Głupstwo i pomyłka to pojęcia bliskoznaczne, z tą różnicą, że pomyłki rzadko się udzielają, a głupstwa bywają zaraźliwe jak grypa. Żeby poprawić omyłkę, muszę ją uznać za omyłkę, by zmądrzeć, muszę się uznać za głupca.

Niestety, jak każdemu człowiekowi, łatwiej mi tropić głupstwa cudze niż własne.

Po nakręceniu właściwego numeru żona włączyła się do rozmowy dwóch pań:

- Halo - powiedziała trochę speszona - chciałam poprosić Zosię.

- Nie - zabrzmiało w  słuchawce - tu nie ma Zosi. To telefon zarezerwowany. Należy do... Proszę się natychmiast wyłączyć. To rozkaz.

Głupstwa irytują albo bawią. Ta druga reakcja bywa trudna, gdy autorami głupstwa jesteśmy my sami, jednak właśnie wtedy jest szczególnie godna polecenia, jako że przyłączenie się do śmiechu otoczenia jest jedynym sposobem „zachowania twarzy".

Poza śmiesznością, wartość niektórych głupstw polega na tym, że można z nich wyłuskać myśl odkrywczą. Oby śmiech nie zawsze był szyderczym odrzuceniem takiej myśli!

Cofam się do czasów, kiedy starożytni mędrcy zapełniali luki w  wiedzy takimi domysłami, na jakie stać było ich wyobraźnię, która - wyćwiczona w  dociekaniach gracko się spisywała. Oto na przykład ponad dwa tysiące lat temu Empedokles uczył, że gdy zaczynało się życie na ziemi, roiły się na niej niezliczone żywe kształty. Były więc głowy bez szyj, dłonie bez ramion, oczy bez twarzy (nawet bez mordy!) miliardy miliardów pojedynczych członków ciała. Te kształty łączyły się całkiem przypadkowo. Człapały więc po ziemi - jeśli miały odnóża - istoty wyposażone w  ogromną liczbę rąk, stworzenia z wieloma pyskami i piersiami zwróconymi naokoło, istoty z ciałami bydląt, a twarzami ludzi i odwrotnie  - z twarzami bydląt i ciałami ludzi... przeżyły jednak i mnożyły się te „najracjonalniej skomponowane"... Proszę, gdyby ongi ktoś zastanowił się nad tym zabawnym obrazem, to może przed Darwinem sformułowałby teorię naturalnej selekcji.

Nauka Empedoklesa nie dziwi mnie, przecież znakomity Chmielowski, choć żył zaledwie czterysta lat temu, potrafił opisać ludków, których podniesione we śnie ogromne stopy chroniły przed gorącymi promieniami słońca. Zresztą i w  naszych czasach można się natknąć w  literaturze, i to ogromnie naukowej, na pomysły godne Empedoklesa i Chmielowskiego.

Oto amerykański psycholog Martha Wolfenstein nawiązuje do mitologii greckiej, do Sfinksa, którego jedna z zagadek brzmiała: „Co to jest: rano porusza się na czterech łapach, w  południe na dwóch, a wieczorem na trzech". Dotąd odpowiedź brzmiała - człowiek, który raczkuje w  pierwszym okresie życia, chodzi na dwóch nogach w  sile wieku, a podpiera się laską na starość. Jednakże pani doktor objawia inne ukryte znaczenie zagadki Sfinksa. w  innym miejscu tego rewelacyjnego dzieła pani Wolfenstein stosuje metodę analizy freudowskiej do ujawnienia, co się kryje za fantastyką „Alicji w  krainie czarów". Okazuje się, że obraz Alicji, która to olbrzymieje, to maleje, tłumaczyć należy aż trzema psychologicznymi procesami: 1) poczuciem dziecka, że jest bardzo małe w  porównaniu do dorosłych i pragnie odwrócenia tego stosunku, 2) marzeniem, iż maleńki organ urośnie, i 3) przeobrażeniem dziecka w  fallus, który wykazuje zadziwiające a zarazem niepokojące właściwości. (Zaiste uczone głupstwa mają się tak do pospolitych, jak skoki konia wyścigowego do skoków żaby).

W Ameryce wszystko jest możliwe, ale w  Anglii istnieje Towarzystwo do Walki z Naukowymi Uprzedzeniami, a głównym zwalczanym przez nie „uprzedzeniem" jest twierdzenie o kulistości Ziemi. w  bibliotece Towarzystwa można znaleźć krocie dowodów na to, że Ziemia jest płaska.

Odkąd istnieją święte teksty, komentatorzy objaśniają je zgodnie z wymaganiami epoki i władców. Wierni, przyzwyczajeni do absurdów, słuchają takich objaśnień z należną pokorą; zdarza się jednak czasami, że coś nimi wstrząsa. Klasycznym przykładem tekstu, który od wieków sprawiał komentatorom sporo kłopotów i wstrząsnął pokornym bezkrytycyzmem wiernych, jest salomonowa „Pieśń nad pieśniami" (Stary Testament). Burton Stevenson w  swojej księdze cytat z biblii przytacza fragment tej pieśni: „Lewa ręka twoja pod głową moją, a prawica jego obłapi mnie" i objaśnia: „Kościół życzy sobie z Panem Jezusem być złączony" (podałem za M. Wańkowiczem).

Wracam na nasze współczesne podwórko.

J. Janicki wspomina, jak to w  1947 r. wrocławskie „Słowo Polskie" wydrukowało wiadomość o kradzieży wieży Eiffla; tę nie byle jaką sensację nadał „Słowu" warszawski korespondent, który z kolei powtórzył ją za „Warszawskim Wieczorem", tylko że był to tytuł powieści   pt.   „Skradziono   wieżę Eiffla".

Także J. Janicki, gdy napisał w  latach czterdziestych barwne sprawozdanie z walki kolarzy o palmę pierwszeństwa, usłyszał od naczelnego:

- Czy wy doprawdy, towarzyszu, nie rozumiecie, że w  sporcie nie ważne jest kto wygra ani kto przegra? Nie pojmujecie, że tu chodzi o wielką manifestację walki o pokój?

„Ładnych parę  lat  upłynęło - pisze Janicki -  zanim kopnięcie piłki   zaczęto   znów   uważać   za strzał do bramki, a nie za manifestację przeciwko Trumanowi".

Dobrze nam dzisiaj śmiać się z takich dziwolągów -- później nazywano je przegięciem pały - ale w  owych czasach natężonego ideologicznego szprycowania nie do śmiechu nam było, o nie do śmiechu! Wspominał M. Wańkowicz („Karafka"):

1.  Napisałem:   „Dyscyplina jest podstawą każdej armii". Referent: „Tak jest w  armiach  kapitalistycznych. w  stosunku do armii polskiej autor popełnia oszczerstwo".

2.  Napisałem, że w  czasie wojny koreańskiej   wybuchła   panika   w  wojsku amerykańskim, potem okazało się, że wartownik strzelił na jakiś szelest, a to lis myszkował. Referent proponował skreślić cały ustęp, bo „autor nie zajmuje stanowiska   wobec   wojny   koreańskiej".

3. Pisałem, że żołnierz nie używa wzniosłych słów w  rodzaju „Niech żyje Polska!", kiedy idzie do ataku. Żołnierz myśli o tym, żeby nie dać się zabić i żeby zabić wroga, i rzuca się na bunkier z okrzykiem „kurwa mać". Spłoniona redaktorka poinformowała, że jej kazano ten ustęp skreślić, bo i kurwa, i Polska są rodzaju żeńskiego i czytelnik przypisze mi licho wie jakie aluzje przeciw Polsce Ludowej.

Były to czasy - znów cytuję Janickiego gdy na zebraniu komentowano fakt, że dwie koleżanki redaktorki pisma młodzieżowego - mijając się na schodach wymieniły uwagi na temat swojego korzystnego wyglądu: postawiono pytanie - czy wygląd zewnętrzny aktywistki powinien być tematem rozmów w  czasie pracy na froncie, bądź co bądź, ideologicznym. Tak, były to czasy, kiedy na Uniwersytecie Warszawskim pani profesor wykładała, że muzyka Beethovena jest hymnem napierającego rewolucyjnego mieszczaństwa. w  Chinach, ale to znów daleko, uznano, że Beethoven jest wsteczny, działa rozkładowo, i grozi moralnej czystości obywateli -  dopiero w  1980 r. został „rehabilitowany" i dopuszczony do programów.

Znalezienie jeszcze nie wyeksploatowanego tematu do pracy dyplomowej nastręcza pewne trudności, zwłaszcza na wyższych uczelniach wychowania fizycznego, mimo to wybredni profesorowie odrzucili proponowany temat: „Krok defiladowy na gruntach podmokłych". Czyżby się bali aluzji politycznych?

Głupstwa osób (albo całych instytucji), które nie cieszą się naszą sympatią, wydają się szczególnie zabawne. Gdy M. Wańkowicz pisywał do emigracyjnego „Orła Białego", redakcja otrzymała depeszę od swoich władz: „Wstrzymać nieprzytomne ataki Wańkowicza na szacha". „Nieprzytomne ataki" polegały na jednym zdaniu: „Kąpiąc się w  górskim źródle, z którego woda była przeprowadzona do pałacu szacha, wyraziłem nadzieję, że szach czegoś się ze mnie napije".

Głupstwa inspirowane przez politykę nie śmieszą nas znów tak bardzo - by śmieszyć trzeba zaskoczenia... ale co powiedzieć o koncepcji pewnego filologa Polaka, który na uniwersytecie w  Pradze napisał pracę doktorską pt. „Język czeski jako język porozumienia międzynarodowego". Dowodził w  niej z wielkim zapałem -wiem, bo z nim rozmawiałem - że w  przeciwieństwie do esperanta i łaciny, język czeski jest naturalny i żywy, w  przeciwieństwie np. do angielskiego czy rosyjskiego przyjęcie go nie byłoby uprzywilejowaniem wielkiego narodu, a ponadto... zapobiegałoby niszczeniu milionów i milionów akrów lasów, ponieważ sześć stron niemieckiego lub francuskiego w  tłumaczeniu mieści się na pięciu stronach czeskiego. Pokpiwałem w  duchu z wywodów, po czym zrobiło mi się przykro: koncepcja jest zabawna tylko dlatego, że nie ma szans realizacji.

Dotąd dawałem przykłady zabawnego głupstwa bądź co bądź tylko słownego, teraz przypomnę, iż potrafi ono uderzyć w  czynu stal. Scena z życia prywatnego:

Szczepan J. pod wpływem lektury książki na temat drobnomieszczaństwa doszedł do wniosku, że posiadając meble na tak zwany wysoki połysk jest o krok od dulszczyzny. Postanowił energicznie działać. Szafę, kredens i stół zamalował farbą na żółto w  czerwone pasy. Zaprosił następnie rodzinę, by pochwalić się swoim dziełem. Teściowa zemdlała z wrażenia, stwierdzając później, że wiano córki zostało dokumentnie zmarnowane" (z „Polityki").

Dobrze powiedziano, że nawet  człowiek o najbujniejszej wyobraźni nie zdoła przewidzieć pomysłów głupoty. Jeszcze przykład:

W pewnej fabryce robotnicy narzekali na dokuczliwy hałas, wobec czego dyrekcja, troszcząc miłą atmosferę pracy i dobre samopoczucie pracowników, nie poskąpiła pieniędzy na zainstalowanie 3 głośników, przez które nadawano odpowiednio wzmocnione nagrania    z   Białowieży:  szum drzew i ćwierkanie ptaków.

A co powiecie o tym skrupulatnym buchalterze, który na przyjęciu w  miejscu pracy wymagał kwitowania każdego wypitego kieliszka wina?

Zrobić wariata...

Pewnego lata chodził za mną pingwin, który na szczęście pozostawał niewidzialny dla otoczenia. Piszę „na szczęście", choć nie na wiele się ono zdało - pingwin był mądry, ja - głupi.

Zacząłem się chwalić: Podczas każdego posiłku opowiadałem dzielącym ze mną stół wczasowiczom, jak się pingwin zachowuje, jakie znaki mi daje, czego wymaga. „Nie rozumiem - zwróciłem się kiedyś do otyłej śpiewaczki, która darzyła mnie sympatią dlaczego nalegał, żebym się z panią rozmówił. Na jaki temat, o co mu chodzi?" - Zatrzepotała sztucznymi rzęsami, odsunęła się i przestała mnie darzyć sympatią.

„Zdaje się, że On chce, żeby pan coś o nim napisał" - poinformowałem dziennikarza od spraw politycznych - głupio się uśmiechnął. „Dzisiaj siedzi na kandelabrze i z góry na nas patrzy" - ostrzegłem towarzystwo...

Z przyjemnością obserwowałem reakcje poszczególnych osób: od niepokoju do współczucia, od pogardliwej obojętności do obłudnego zainteresowania... aż „Już dosyć!" - zdenerwowała się żona - jak długo można robić z siebie wariata!

O, bardzo długo - odpowiedziałem - ale posłusznie ogłosiłem wszystkim zainteresowanym, że poza mną tylko kucharka dostrzegła pingwina, ale niestety tylko po to, by łepek mu odciąć, oskubać, niestarannie wypatroszyć i ugotować rosół, który właśnie jemy. Jedna z biesiadniczek zakrztusiła się i wyszła...

Czy to przykład na dowcip mimowolny? - spyta czytelnik. Tak, odpowiem, bo to nie ja go wymyśliłem, ale pingwin.

Częściej niż pingwiny robią z nas wariatów członkowie płci przeciwnej, a im bardziej jest ona przeciwna, tym w  okrutniejsze wpędza nas wariactwo. „Wszystkie namiętności każą nam popełniać błędy, ale miłość najśmieszniejsze" (La Rochefoucauld). „Słuchaj - zaczepił mnie kiedyś na Nowym Świecie dobry znajomy, którego dotąd znałem z umiarkowania i rozsądku przynajmniej w  sprawach publicznych - nie wiesz, gdzie można dostać konserwy z raków albo chociaż krewetki?" „Skąd mam wiedzieć, po co ci one?" „Lusia zapragnęła".

„Ja bym go zabiła, to cynik, karierowicz, oszust, ostatnia świnia!" „Przecież jeszcze miesiąc temu mówiłaś, że jest taki szlachetny". „To było miesiąc temu, ale on gania teraz za… miejsza o to”. Tak, pomyślałem, kobieta może przebaczyć wszystko poza tym, że ktoś, kto ją pragnął, już nie pragnie, wtedy staje się on ostatnią świnią. Automatycznie. Czy to nie komedia? w  gruncie rzeczy bezpieczniej jest zadawać się z pingwinami.

Albo te sprzeczności: fascynacja i odraza, pociąg i wstręt (im bardziej się zbliżam, tym dalej chcę uciec), szept rozsądku i wycie seksu, rzeczywistość i upojenie (klęczy przed damulą, co do której nie można mieć wątpliwości). Czysty tragikomizm   tak   samo  jak   owe całkowite    przeobrażenia    uczuć („Nieubłaganą nienawiść spotyka się tylko w  miłości" pisał A. Propertius, a Ch.A. Saint-Beuve zauważył,   że   „Wielka   odraza   jest często jedynym znakiem minionej wielkiej miłości"). Albo te pary zapamiętałych    kochanków,  które splecione w  niebie miłosnych uścisków gwałtownie staczają się w  piekło zajadłych kłótni... w  kącie pokoju   dostrzegam   białą   mgiełkę... może materializuje się nowy pingwin? Najwyższy czas.

Serdecznie życzę czytelnikom, by często mówili głupstwa i robili głupstwa, ale... tylko dla zabawy.

Nie człowiek bohaterem

Najbardziej mnie zdumiewa, że reżyser Życie inscenizuje żarty, których bohaterem jest nie człowiek, ale na przykład koń, pies, szynka albo zamek błyskawiczny.

„Ojciec    mój – opowiada A. Uniechowski - podkochiwał się w  pewnej pannie, a ponieważ ówczesnym donżuanom wypadało posiadać własnego konia i jeździć konno (...), ojciec mój zadawał szyku konno. Chcąc zaimponować panience, zaczął opowiadać superlatywy o swoim koniu, jaki to on jest świetnie wytresowany, obłaskawiony i chodzi za swoim panem jak pies. Mimo protestów domowników wprowadził pewnego dnia konia do mieszkania owej panny.

Ale koń, nie licząc się z honorem swego pana, na środku salonu podniósł ogon i zachował się niestosownie wprost na dywan..."

Do naszego M2 konia by nie wprowadził, co najwyżej psa. Ot, choćby tego poczciwego Burka, bywalca campingów, który skrupulatnie przyniósł i położył pod namiotem śmiecie, które jego pan wyrzucił w  miejscu na nie przeznaczonym.

Szynka wyprodukowana w  Polsce i wyeksportowana do Kanady została tam kupiona przez Polaka, który ją wysłał do kraju. Pół roku później, odwiedzając Polskę, jadł tę szynkę, jako że czekano na okazję godną otworzenia puszki.

Nie człowiek jest bohaterem, ale człowiek pada ofiarą złośliwości przedmiotów martwych. w  teatrze, suknia przechodzącej między rzędami kobiety zaczepiła się o guzik spodni nieznajomego mężczyzny, gasną światła, zaczyna się pierwszy akt, a on i ona oderwać się od siebie nie mogą. Dziwne ruchy dwóch osób stojących między krzesłami denerwują jednych, bawią drugich. Wbrew woli złączona para przeciska się z powrotem między krzesłami i, dalej w  pozycji twarz w  twarz opuszcza salę szukając pomocy garderobianej.

Produkt uboczny

Gdy Sienkiewicz pisał o Zagłobie „dowcipny", miał na myśli „pomysłowy". „Dowcip" był synonimem fortelu, sposobu, bystrości umysłu. To zrozumiałe, pomysłowy sposób bywa też zabawnym, a znalezienie go świadczy o bystrości.

Pomysłowość, zapobiegającą katastrofie lub salwującą z opresji, kształci się już w  szkole. Choćby te przygotowania do klasówki (przedstawione niżej zabiegi pochodzą z różnych szkół i czasów, ale wszystkie są autentyczne):

Uczniowie nie zadzierają, z innymi klasami, ale przewidująco, jak najlepiej z nimi współżyją. Zawsze jest szansa, że zaprzyjaźnieni z klasą A będą mieli wolną godzinę właśnie wtedy, gdy uczniowie będą usiłowali opisać na klasówce z chemii: „Jakie było stężenie molowe roztworu zasady potasowej jeżeli 25 cm^3 tego roztworu zobojętniono dodając 35 cm^3 0,05 m HCI". Wtedy to objawi się mądrość niezadzierania... Koledzy z A długim kijem zakończonym kocią czaszką będą pukać do okna B odwracając uwagę nauczyciela od rzeczy, których widzieć nie powinien.

Na wyższych piętrach uczniowie muszą zadowolić się skórkami od kiełbasy i okruchami sera, które rozłożone na parapecie zwabiają wróble, gołębie i kawki; te tocząc zacięte boje o lepszy kąsek, odciągają uwagę nauczyciela od bojów klasy o lepszy stopień.

Temu samemu celowi służą dobrze przeżute kawałki bibuły, które rzucone w  sufit nad katedrą czasami, w  chwilach najbardziej pożądanych, spadają na nieznośnie czujnego stróża uczciwości.

Wiadomo, że napięcie w  klasie - i to po obu stronach katedry - rośnie, gdy pojawia się wizytator, i normalne jest wtedy, że nauczyciel  pragnie  popisać się  najlepszym uczniem. Odpowiadanie przy wizytatorze nie jest tym, co tygrysy lubią najbardziej... jeszcze gorzej, gdy on sam zapyta i to o coś, czego   w    podręczniku   nie   było. Jednakże młodziutki J.M. Szancer potrafił wywinąć się z takiego kłopotu - oto jak sam o tym opowiadał („Curriculum vitae"):

„Raz na jego lekcji (prof. A. Mazanowskiego - S.G.) przyszedł wizytator Czachowski. Widać postanowił nas olśnić, bo opowiadał o swojej podróży do Grecji, o posągu Niobe, o tym, że każdy powinien znać greckie posągi, bo może zostanie kiedyś artystą-rzeźbiarzem.

Ktoś zawołał moje nazwisko, więc wizytator zwrócił się do mnie.

-  Gdyby na przykład przyszła do   ciebie   matka,   która   utraciła córkę   i  ta  matka  chciałaby  zamówić u ciebie posąg nagrobny, który by wyraził jej ból, a nie wiedziała, jak taki pomnik powinien wyglądać, to co ty na to jako artysta, znający wzory greckie i rzeźby, co powinieneś jej powiedzieć?

- O,    to    będzie    kosztowało, proszę  pana odpowiedziałem bez namysłu".

Dorośli też mają sposoby ratowania się jeśli nie przed dwóją, to w  każdym razie przed utratą twarzy. Pan W. szpetnie się potknął i to przy dzieciach, co zaraz wytknął mu usłużny przyjaciel:

- Coś ty! Budapeszt stolicą Rumunii! Pomyliłeś z Bukaresztem.

Czując, że jego autorytet chwieje się W. szybko poprosił kolegę, by jeszcze coś powiedział.

-  Co   mam   powiedzieć?   Nie rozumiem.

-  Właśnie.     Jadłeś    czosnek, prawda?

-  Nie.

-  To dlaczego źle wymawiasz „z”?

Pan W., psycholog, liczył na to, że silniejsze wrażenie zatrze słabsze, że dzieci zapamiętają żart z czosnkiem, a puszczą w  niepamięć kompromitację z Budapesztem.

Inną technikę „ratowania honoru" zaobserwowałem u pewnego tenisisty, który przegrywając krytykował partnera, że gra po to, by wygrać, podczas gdy on gra tylko dla przyjemności.  Kiedyś jednak zdarzyło się, że wygrał ten, kto tak mówił, i partner jemu zaaplikował „grałem tylko dla przyjemności", na co usłyszał: „Nie rozumiem, jak można znajdować przyjemność w  tak słabej grze".

Zabawa nie jest celem kanciarza, oszusta i złodzieja, ale jego spryt może wywołać uśmiech. We wczesnych latach pięćdziesiątych ktoś   bił   medaliki   z   pięciogroszówek, a ktoś inny przemalowywał kupowane za grosze portrety Marksa na sprzedawane za setki złotych obrazy przedstawiające św. Józefa. M. Wańkowicz opisuje w  „Tędy i owędy", jak: We Lwowie do sklepu z dewocjonaliami Strakacza weszli dwaj dżentelmeni i przedstawili się jako delegaci komitetu, który pragnie    sprawić swemu   biskupowi   szaty   liturgiczne. Biskup miał być akurat miary pana Strakacza, wobec czego kupiec   chętnie   się   zgodził   demonstrować szaty na sobie. Kiedy już go ubrano w  komżę, ornat, stułę, infułę i w  rękę włożono pastorał,  „przedstawiciele komitetu" rąbnęli kasę i wybiegli. Strakacz w  stroju pontyfikalnym runął za nimi, a uciekający wrzeszczeli: „ratujcie od wariata!"

Zbieżność znaczeń dowcip-pomysł-inteligencja występuje także w  innych językach. Po włosku „spirito" znaczy między innymi spryt i dowcip - zastanawiam się, czy obie te cechy wykazał mer miasta Nicei, gdy wystąpił z inicjatywą zatrudnienia fotografów, by robili zdjęcia właścicieli psów zanieczyszczających chodniki - w  ten sposób magistrat miałby podstawę do ściągania słonych mandatów. Na pewno „spirito" wykazał ów Włoch, prymus korespondencyjnego kursu dla detektywów, którego chciał zatrudnić zarząd kadr policji kryminalnej, tylko natrafił na poważną przeszkodę - była nią niemożność stawienia się prymusa w  biurze kadr, ponieważ odsiadywał długoterminową karę więzienia za złodziejstwo. To mi przypomina, że w  1978 r. spotkali się włoscy szpiedzy celem założenia własnego związku zawodowego, oczywiście w  największej tajemnicy, tyle że prasa podała ją do wiadomości.

„Spirito" zawiodło także tych sardyńskich chłopów i ekonomistów, którzy wystąpili do Wspólnoty Europejskiej z prośbą o pomoc finansową w  uzdatnianiu ugorów pod uprawę - po podliczeniu podanych areałów okazało się, że ich obszar znacznie przekracza powierzchnię Sardynii. Natomiast francuskie èsprit - rozum, przytomność umysłu, pomysłowość, dowcip - wykazał ów paryski policjant, który uciekającego złodzieja zatrzymał wołając: „Spuszczam psa!"

Wobec tego, że złodzieja złapano, wspomnę jeszcze o dwóch dowcipnych - choć wątpię, czy skutecznych - próbach wybronienia się przed karą: „Tak, teraz rozumiem, że jak pan prokurator wytłumaczył, nieznajomość prawa nie jest okolicznością łagodzącą, ale także i tego przepisu nie znałem, przysięgam" - wołał pewien chuligan.

Mimowolnie zabawna była też próba obrony Tońka Oram. Opisuje tę scenę H. Safrin: „Działo się to w  latach dwudziestych. Tońko Oram, jeden z najpopularniejszych na Górce opryszków i nożowników, znał na pamięć cały kodeks karny i z reguły stawał przed sądem bez adwokata.

Doprowadzony pewnego razu do komisariatu policji «za obrazę władzy», taką mowę obrończą skierował do dyżurnego oficera:

«Panie komisarzu! Obowiązujące przepisy prawne przewidują nawet możliwość nieumyślnego zabójstwa. Proszę więc o przekwalifikowanie mojego nieumyślnego przestępstwa. Albowiem – tu wskazał palcem na eskortujących go policjantów -  czy to śmiecie można nazwać władzą?... A że powiedziałem w  dobrej wierze, uważam, że nałożenie na mnie aresztu prewencyjnego byłoby równoznaczne z karygodnym ograniczeniem mojej swobody osobistej»".

Szydło z worka

Śmiejąc się z udanego pomysłu łobuza lub  oszusta słyszymy szmery  w   sumieniu,  co  innego, gdy bawi nas kłamstwo, które się wydało  i  nieudane spryciarstwo, gdy śmiejemy się z szydła, które na milę z worka wystaje.  Młody człowiek jest po raz pierwszy na obiedzie  u   państwa  G.  Z  wielu względów zależy mu na zrobieniu dobrego   wrażenia.   w    pewnym momencie    syn    pana    G.    spostrzegłszy, że ojciec nie dość dyskretnie ziewnął, tłumaczy „Tatuś dziś wrócił o siódmej rano. O świcie  był na ciągu  kaczek".  Gość zdziwiony: „To sezon polowań na kaczki już się zaczął?" G. czerwieni się, gość czerwieni się, a matka i    syn    wybuchają   śmiechem... G. był zapalonym brydżystą, nieraz przy kartach spędzał całą noc, za co w  domu musiał wysłuchiwać wiele cierpkich uwag. Tym razem by się zabezpieczyć, zełgał, że był na polowaniu.

Niezbyt poszkodowana osoba, którą ugryzł cudzy pies, odpowiedziała na list z przeproszeniami: „Uprzejmie dziękuję za Pani list, w  którym wyraża Pani troskę i pyta o moje zdrowie i samopoczucie. Odpowiem Pani po porozumieniu się z adwokatem".

Do wyjeżdżającej za granicę jej kolega w  instytucie:

-  Znajdź, proszę, chwilkę czasu i zatelefonuj do mojej stryjenki w  Londynie.

-  l co jej powiedzieć?

-  No..., że dziadek umarł.

-  Kiedy?

-  Pół roku temu.

-  Aha, i co jeszcze?

-  No...   powiedz,   że   niczego nam nie potrzeba, ale gdyby koniecznie chciała, to może ci dać dla nas kawę, rajstopy, może jakieś ładne skarpetki i dobre kasety.

Jeśli w  szydle wystającym z worka może być wdzięk, to widzę go w  poniższym dialogu przyjaciółek, z których jedna jest pod wrażeniem uroku chłopca, niestety już „zaklepanego" przez drugą:

- Taki fajny! Gdzieś ty go poznała?

-  Na  pielgrzymce do Częstochowy.

-  O!...    Ja   zawsze   chciałam pójść   na  taką  pielgrzymkę.   Czy one się jeszcze odbywają?

Sytuacyjny

Wszystko może stworzyć komiczną sytuację: samochód na szosie, zupa w  restauracji, pies w  wózku, palec w  serduszku:

Pan K. jechał z przyczepą, a w  niej spała żona. w  pewnej chwili zatrzymał się, by coś sprawdzić w  silniku, i zaraz ruszył dalej. Po kilkunastu kilometrach dostrzegł kobietę stojącą na drodze i dającą mu gwałtowne znaki. Kobieta miała suknię podobną do sukni jego żony... była podobna, bardzo do niej podobna... to była ona! Okazało się, że wysiadła i wstąpiła do lasu, gdy zaglądał do silnika... Na szczęście udało jej się zatrzymać inny samochód i przegonić męża.

Następną przygodę uzna za zabawną każdy, komu nie obce są drobne wstrząsy przeżyte w   restauracji. Pewnej pani podano zupę, w  której pływała mucha. Obawiając się, że po reklamacji przyniosą jej tę samą zupę tyle że bez muchy - pani ta wsypała do talerza   zawartość   całej   solniczki   i oświadczyła kelnerowi, że potrawa jest przesolona. Reklamację przyjęto. Po pewnym czasie z drugiego końca sali rozległ się dramatyczny okrzyk pod adresem kelnera: Panie Zdzisiu, co za zupę mi pan podał. Przecież tu jest cała Wieliczka!... (za Z. Isaakiem).

Jakiś dociekliwy psycholog stwierdził, że nieraz uciekamy w  śmiech przed doznaniem przykrości. Usłużny człowiek, o którym mowa poniżej zasługuje na... ciepłą łezkę, a tymczasem ja - choć skłonny do rozczuleń - prychnąłem śmiechem:

Na przystanku elegancka starsza pani poprosiła młodego człowieka o pomoc we wniesieniu do tramwaju dziecięcego wózka. Gdy ten chętnie spełniając prośbę podniósł wózek, nagle spod becika strzeliła morda kundla i dziab! wbiła zęby w  ucho usłużnego młodzieńca. Pies miał złamane dwie przednie łapy i pani wiozła go do weterynarza w  wózku wnuczki.

Uznanie za zabawne następnego wydarzenia wytłumaczę reakcją obronną przez współczuciem: „Miałem wuja ze strony matki - opowiada St. Dygat -  który był człowiekiem szczególnie skromnym i nieśmiałym. Pewnego razu na wsi u krewnych przed samą kolacją wsadził palec do serduszka wyciętego w  okiennicy w  salonie. (Nie wiadomo po co. Gdy pytano go potem, powiedział, że chyba z nudów, a może przez ciekawość.) Wsadził palec w  serduszko wycięte w  okiennicy, a tak jakoś niefortunnie, że w  żaden sposób nie mógł go wyjąć. Wszyscy jedli kolację i dziwili się, co się stało z wujem, a on stał z palcem w  serduszku i nie wołał o pomoc, bo się wstydził. Tak go zastali krewni, którzy po kolacji wrócili z jadalni do salonu. Narobili krzyku i trzeba było posyłać po stolarza z piłą, żeby go uwolnił. A wuj cały czas stał nieruchomo i milczał, a gdy wreszcie oswobodzono go, omdlał, jak sam potem oświadczył - z wielkiego przejęcia, iż tyle narobił subiekcji".

Dobre dla sytuacji komicznej jest każde miejsce: ulica, sąd, szpital, świetlica:

W   nowojorskim   hotelu   samo Życie stanęło do zawodów o pierwszeństwo z wytrawnymi reżyserami telewizji: Jedna z tamtejszych stacji   TV   zainscenizowała  akcję „Ratunek". Z okna rzucono kilka kartek z napisem kredką do ust „ratunku! pokój 1323". Po znalezieniu tej kartki na ulicy dziarski młodzieniec wpadł do hotelu i do pokoju  1323, gdzie urządzono z nim wywiad...

Na drugi dzień, w  pokoju tym zamieszkało starsze małżeństwo i wtargnęła do niego policja, bo wiatr zdmuchnął kilka kartek, które zatrzymały się na parapetach.

W  sądzie tragikomiczne  sceny nie należą do rzadkości, ale ta była niebanalna: „W dziesiątym dniu po    zawarciu    małżeństwa    mąż wniósł do sądu skargę rozwodową. w  uzasadnieniu podał, że jego 35-letnia    żona    codziennie    od godz. 20 do 24 uczy się grać na elektrycznej  gitarze,  którą otrzymała w  podarunku ślubnym od byłego narzeczonego"  (za Z.  Isaakiem).

Na ostrym dyżurze w  szpitalu. Przywieziono pacjenta szanowanego i na ogół dostojnego docenta doktora Iks, tym razem jednak w  delirium. Wrócił do przytomności dopiero wtedy, gdy wzywano pacjentów na śniadanie. Niczego nie pamiętał, zorientował się, że jest w  szpitalu, ale nie wiedział w  jakim - przy stole powitała go pacjentka słowami „O, nowy, jaki ładny!" i pogładziła po twarzy. „Czy pani zwariowała!" - oburzył się doc. dr. Na to pacjent siedzący naprzeciwko: „O, już dawno..." Był to szpital psychiatryczny.

Ponieważ miałem dość podobne doświadczenia, mocno przemówiło do mego poczucia komizmu opowiadanie T. Łopalewskiego o autorskim spotkaniu w  latach dwudziestych:

„Po jakimś czasie z dużym opóźnieniem przybyło trochę osób. Wtedy malcy rozsiedli się w  pierwszych rzędach i wlepili we mnie oczy. Ponieważ stanowili większość audytorium, starałem się dostosować wykład do ich poziomu... Gdy skończyłem, w  tylnych ławkach nie było już nikogo. Chłopaki jednak nie ruszyły się z miejsca. Ponieważ afisz zapowiadał «Po odczycie dyskusja», chciałem dopełnić zobowiązań i zagaiłem zwracając się do malców:

-  No, jak tam, moi kochani? Rozumieliście dobrze, o czym mówiłem?

-  Nie!   odrzekli   radosnym chórem. - My nic nie rozumieli!

-  To czemu jeszcze siedzicie? l po coście w  ogóle tu przyszli?

-  Bo tutaj za godzinę będą kino puszczać. To żeby lepiej widzieć, zajęli my ławki z przodu. A to starzy później zasłaniają..."

Każda epoka wytwarza specyficzne dla siebie sytuacje - niektóre z nich, obok przykrego czy tragicznego, mają także aspekt komiczny:

Polska 1982. Gwałciciel nie oparł się pokusie zrabowania swojej ofierze kartek na cukier i został aresztowany, gdy chciał je zrealizować.

Kompozycja patetyczna: w  lutym 1945 r. wśród pustawych ruin, na jednej z wypalonych ścian widniał napis: „Min nie ma", a pod nim: „Za rogiem jest gorąca herbata".

W tym samym czasie wracał z obozu koncentracyjnego mój ojciec. w  Krakowie na ulicy od razu natknął się na swoją ciotkę:

-  Dzień dobry, ciociu.

-  Przepraszam,   kto?  Nie  poznaję.

-  Tadeusz   Garczyński.   Wracam z obozu.

-  Cieszę się. Cieszę się bardzo, że   wróciłeś.   Przyjdź   do   mnie, przyjmuję w  czwartki o piątej.

Siostra ojca, przeczytawszy to wspomnienie w  maszynopisie, zmartwiła się:

- Cioci będzie przykro..., ale - dodała jakby pocieszając się - może umrze, zanim ci tę książkę wydrukują.

Przypadek

Przypadek urządza nam życie - niekiedy dobrze, gdy jesteśmy przygotowani na jego wykorzystanie, i urządza zabawę, gdy czujna jest nasza gotowość do śmiechu.

„Dawno temu - mówiła B. - kiedy młodzi bywali nieśmiali, zwłaszcza w  pierwszym okresie miłości, tańczyliśmy... i ja strasznie chciałam, by partner mnie pocałował.

On: Bogowie są nam przychylni.

Ja: Chcę, żeby byli jeszcze przychylniejsi!

l akurat zgasło światło. Wtedy mnie pocałował, a ja się roześmiałam".

Samo życie organizuje takie przypadki, takie zbiegi okoliczności, które szanujący się autor uznałby za niedopuszczalne; w  zamian za swe figle Życie oczekuje tylko naszego podziwu i uśmiechu. Weźmy choćby tę przygodę:

„Kiedyś zdarzyła się Pruszkowskiemu zabawna lotnicza przygoda. Pewnego razu bujał samotnie pod obłokami na swym aparacie, coś mu się zepsuło, miał kraksę i przekoziołkował się razem ze swym samolocikiem po ziemi. Gdy wylazł z na pół rozbitej maszyny, rozejrzał się po nie znanej okolicy i szczęśliwy, że nic mu się specjalnie nie stało, zapytał chłopów, którzy nadbiegali z pola na miejsce katastrofy - gdzie się znajduje. Chłopi odpowiedzieli, że w  raju.

Pruszkowski, wiedząc, że bądź co bądź wylazł przed chwilą ze szczątków rozbitego samolotu, że malownicza okolica jest mu nie znana, a poinformowano go z całą powagą, że znajduje się w  raju, zaniepokoił się. Zapytał, do kogo należy ten majątek. Usłyszał odpowiedź jeszcze bardziej niepokojącą: «Raj», jak odpowiedzieli zapytani, należał do pana Pruszkowskiego. Z dalszych indagacji wynikało, że do Tadeusza Pruszkowskiego. Nasz bohater załamał się psychicznie: zrozumiał, że jest już na tamtym świecie i tak oto wygląda jego życie pozagrobowe. Pozwolił się aniołom w  postaci kmiotków zaprowadzić do dworu. Tu wszystko okazało się prawdą, majątek rzeczywiście nazywał się «Raj», jego właściciel Pruszkowski, w  dodatku Tadeusz, a zdumiewający był tylko zbieg okoliczności..."

Zbieganie się jest ulubionym zajęciem okoliczności. Te ich zbiegi bywają okrutne dla tego, komu się zdarzają, ale nawet wtedy nagromadzenie nieprawdopodobieństw przewekslowuje naszą reakcję ze współczucia na śmiech. Pod tytułem „Zabawna niedziela" szwedzki dziennik „Aftonbladet" doniósł o pechowej wycieczce ojca, który z żoną i dziećmi wybrał się samochodem na foto-safari. Zaczęło się od tego, że wbrew przepisom nie zamknął okna w  samochodzie i gdy się zatrzymał na jednym ze skrzyżowań słoń wsadził trąbę do wnętrza. Oburzony kierowca usiłował   zamknąć   okno,   skutkiem czego przyciął trąbę słonia. Ten ją wyrwał, ale za karę kopnął samochód. w  drodze powrotnej już w  mieście    przekroczył   dozwoloną prędkość, został zatrzymany przez policjanta,    który    po   wypisaniu mandatu obejrzał samochód i spytał, jak doszło do uszkodzenia karoserii, a gdy usłyszał odpowiedź „słoń   mnie  kopnął",   potraktował pechowego  Szweda jak  pijaka... Tak,  większość figli,  które Życie płata, śmieszy tylko osoby trzecie, a pierwsze i drugie wpadają bądź w  depresję - jak wyżej - bądź w  gniew - jak niżej:

J. Kulski wspomina o spotkaniu, które omal nie skończyło się pojedynkiem, bo obaj panowie mieli nazwiska... ornitologiczne:

-  Wróbel jestem - przedstawił się pierwszy.

-  Słowik jestem  -  odpowiedział drugi.

-  Osioł pan jesteś - zareplikował Wróbel.

Nie w  tym miejscu

Zdumiewające kompozycje, zaskakujące zestawienia są istotą większości pobudzających do śmiechu zdań i sytuacji. Oto przed ołtarzykiem św. Tadeusza - kartonik z modlitwą i wieloma dopiskami, między innymi, obok wzruszającego „św. Judo-Tadeuszu dopomóż mi unikać chuligaństwa, a mamusia będzie zadowolona" znalazłem mniej wzniosłe:

„O święty! zmień me życie smutne na wesołe i żebym miała męża znów przy sobie, a ona żeby zakończyła życie przy porodzie dziecka". Niewłaściwa prośba w  niewłaściwym miejscu!

l jeszcze inne... niedopasowanie: w  sklepie z używaną odzieżą bhp wisi na wystawie kurtka ze srebrnych lisów.

O    niewłaściwym    podpisie   w  niewłaściwym  miejscu  wspomina J.M.  Szancer:  „W czasie dyżuru redakcyjnego i  kontroli  montażu na świetlnych stołach zaszła pomyłka, która narobiła wiele hałasu i o mały włos byłaby się dla mnie zakończyła tragicznie. Otóż   na pierwszej    stronie    «Światowida» umieszczono fotografię prezydenta Mościckiego z nowo poślubioną młodą małżonką na tle pałacyku w  Spale, na ostatniej zaś stronie, jako że to był okres polowań, piękne zdjęcie głuszca na gałęzi. Podpisy były odbite na celofanie pismem odwróconym. Kontrolowało się je przykładając lusterko. Tym razem przejrzałem   cały   numer   oprócz nieszczęsnej pierwszej i ostatniej strony, na której zamieniono podpisy.

Numer z nie zauważonym przez nikogo błędem ukazał się na mieście. Z wszystkich kiosków prezydent wdzięczył się do małżonki, a pod spodem, o zgrozo, widniał napis «Tokujący głuszec»".

Inny autor, S. Wiechecki, opisuje wtargnięcie ptaków na scenę komizmu: „Przed wojną redakcja zdaje   się   «Expresu   Porannego* płaciła 25 zł za najlepszy tytuł w  numerze. Było to dużo pieniędzy, na przykład para bardzo porządnych butów, gorszych dwie. Chociaż czasami bywały z tymi tytułami kłopoty. Jedna z koleżanek, chcąc  ozdobić  wyszukanym   nagłówkiem sprawozdanie z wystawy drobiu i zwierząt futerkowych w  ogrodzie na Bagateli, napisała «Skrzydlaci   i   futerkowi   dygnitarze   na   wystawie   drobiu».   Tytuł owszem,   nieprzeciętny,   ale   stał się powodem pewnych perturbacji dla redakcji. Mianowicie zaraz pod nim umieszczona została fotografia   z   otwarcia,   przedstawiająca komitet wystawy i zaproszone wysoko     postawione     osobistości, wśród nich prezydenta miasta Starzyńskiego.

Po ukazaniu się numeru z tym artykułem naczelny redaktor Butkiewicz otrzymał telefon:

- Tu Starzyński, powiedzcie, za jakiego dygnitarza mnie uważacie, za skrzydlatego czy za futerkowego?"

Efekty czysto wizualne

Doświadczony reżyser Życie zna wartość komizmu wizualnego, aranżuje sytuacje takie, jakie twórcy kina niemego tylko podpatrywali i naśladowali. Znerwicowany koń w  salonie po prostu nie dbał o elegancję, co innego pani profesor S., która starała się dawać wzór dobrych manier i tylko była bardzo, ale to bardzo roztargniona. Kiedyś opuściła na chwilę towarzystwo tłumacząc, że musi umyć ręce; wyszła trzymając w  ręku torebkę, a wróciła trzymając kawałek papieru z rolki.

Kontrasty stanowią istotę wielu komicznych scen, między innymi właśnie kontrast wytworności z... nieobyczajnością: Wiadomo, że ruch na świeżym powietrzu zaostrza apetyt. Wiadomo, że w  górskich schroniskach jednym z najczęstszych dań jest bigos. Wiadomo, że różne żołądki różnie nań reagują. Żołądek pewnego aktora, celującego w  rolach amantów, reagował bardzo gwałtownie. Ten to amant usiłował opanować sztukę jazdy na nartach. w  pewnym momencie jego pilną naukę zakłóciły jeszcze pilniejsze żądania jelita grubego. Szczęściem ośla łączka nie była przeludniona, a na niej znajdowały się kępy kosodrzewiny obiecujące schronienie w  krytycznej sytuacji. Skorzystał więc i już odstresowany puścił się z góry w  kierunku zapatrzonych w  niego pań, których wytworność szła aż tak daleko, że roztaczały woń zagranicznej i specjalnie sportowo-zimowej perfumy. Nasz aktor podjechał do miejsca, w  którym stały i zatrzymał się przed nimi z właściwą sobie nieporównaną gracją. Był dumny, bo zatrzymywanie z gracją opanował dopiero co. Zaniepokoiło go tylko, że panie zamiast normalnie z zachwytu westchnąć, skierowały wzrok bez zachwytu na tył jego nart. Obejrzał się. Na nartach widniał nieomylny i obfity ślad jego poczynań za kosodrzewiną.

Niżej na tej samej górce liryczno-komiczny temat dla kamery: Maleńki, może ośmioletni dżentelmen, popychał potężnych rozmiarów niewiastę usiłującą wejść na śliskie wzniesienie...

Reżyser Życie ogromnie lubi wtrącać swoje trzy grosze do tego, co dzieje się na scenach i za kulisami teatrów. J.M. Szancer opisał, jak w  czasie premiery „Szopki polskiej": „kiedy już kurtyna poszła w  górę, okazało się, że zapomniałem namalować kostiumu śmierci. Aktor grający śmierć w  białym jaegerowskim trykocie spacerował po korytarzu. Naprędce rozrobiłem czarną anilinę i namalowałem wprost na trykocie aktora szkielet, a następnie postawiłem go pod kaloryferem, żeby do trzeciego aktu przesechł. Wszystko udało się znakomicie.

Dopiero po skończonym przedstawieniu wybuchła awantura. Na korytarzu prowadzącym do garderoby stał nieszczęsny aktor całkiem nagi i wrzeszczał. Intensywna czerń anilinowa przeszła przez trykot i biedaczysko pozostał z namalowanym szkieletem. A że do farby dla utrwalenia dodałem octu, więc zmyć czarnych pręg w  żaden sposób nie było można.

- Ja mam dzisiaj randkę - wołał. A po tym obiecywał, że jak mnie dopadnie, to zatłucze na malowaną śmierć.

Chodziłem przez kilka dni bocznymi ulicami, aż wreszcie w  przechodniej bramie wpadłem na niego. Ale widać burza pierwszego gniewu minęła, bo aktor roześmiał się widząc mój przestrach i szepnął mi do ucha: - Wiesz, ona bardzo się ubawiła".

Nic wspólnego z Szopką polską ani nawet krakowską nie miało malownicze poświęcenie studni wodociągowej naprzeciw kawiarni pana Kijaka w  Krakowie. Cytuję za „Nową Reformą" z 15.11.1901 r.:

„O godz. 10 przed południem ks. infułat Krzemiński w  stroju uroczystym, w  infule i z pastorałem, udał się z kościoła po specjalnie położonym chodniku z desek ku studni i tu po odprawieniu odpowiednich modłów poświęcił wodę płynącą ze studni. Podczas tego służba wodociągowa otwarła wszystkie hydranty stojące w  tej połaci rynku i woda buchnęła na wysokość 4 pięter, spadając w  milionach kropel na bruk, szkląc się i mieniąc tęczowo w  słońcu przy kilkunastostopniowym mrozie".

Nie wiem, czy wizualna, czy bardziej dźwiękowa była scena, o której opowiada A. Uniechowski: „Moja ciotka wsiadała kiedyś do tramwaju  i  na ławeczce  naprzeciwko spostrzegła jakąś panią z chłopczykiem,    który    miał   całą głowę i twarz starannie owinięte papierem. Kiedy w  pewnej chwili chłopiec zapytał o coś matkę, głos, jaki wydał z siebie,  przypominał dudnienie w  studni. Zaintrygowani pasażerowie zaczęli ze współczuciem wypytywać matkę chłopca, na co też jest chory jej synek.

l wtedy ta ze łzami wstydu raczej niż rozpaczy odpowiedziała, że miły chłopiec bawiąc się wpakował głowę do nocnika i mowy nie było, żeby   móc   go   zdjąć   domowym sposobem. Wiezie go dopiero do ślusarza. Na współczujące okrzyki zdumionych pasażerów, chłopak, z  którego  musiało  być  nie  lada ziółko,  odpowiadał    dudniącym głosem". Czytelnikom nie pamiętającym dawnych nocników - objaśniam, iż były one ciężkie, fajansowe czy porcelanowe, pojemne, pięknie wybrzuszone i zwężające się ku górze. Gdzie im tam do dzisiejszej plastykowej tandety!

Mimowolny, ale doprawiony

Obok smakowitych kąsków, które śmieszą w  stanie surowym, tak jak je Życie podaje, są inne wymagające komicznego doprawienia. Z zagranicy:

Francuski adwokat otrzymał list następującej treści: „W sądzie pozostał nóż, którym morderca zabił moją teściową. Jest to dobry nóż, świetnie krający mięso, dlatego uprzejmie proszę o jego odzyskanie dla mnie".

Taki list może wstrząsnąć, ale pan mecenas postawił kropkę nie nad „i" tragizmu , a nad „i" komizmu: „Postaram się, by Pan ten nóż odzyskał, ale proszę mnie już więcej nie zapraszać na obiad".

Może wstrząsnąć także znalezienie wśród nekrologów swego imienia i nazwiska. To właśnie się przydarzyło panu W., który zwyczajem wielu urzędników zaczynał pracę od trzymania ręki na pulsie wielkich wydarzeń. Przyzwyczajony do dzielenia się z żoną silnymi wrażeniami zadzwonił do jej biura:

- Widziałaś już „Życie Warszawy"?

- Tak. Właśnie je mam przed sobą.

-  l mój nekrolog.

-  Też. Skąd dzwonisz?

Pytanie żony komicznie „doprawiło" niezbyt miłe wrażenie. Wracając do naszego życia nie tylko doczesnego, ale i codziennego, wspomnę ów lubelski dom towarowy, w  którym biustonosze sprzedawano wyłącznie za okazaniem zaświadczenia Urzędu Stanu Cywilnego. Wywieszka informująca o tej decyzji mogła wywołać zadumę nad handlem, który wszelkimi manewrami usiłował zagwarantować sprawiedliwy podział brakujących dóbr, lecz jedno zdanie publicysty „Polityki" rzuciło na sprawę rozweselający promień. „Całkiem słusznie, kobieta, która woli luźne związki, niech piersi ma luzem".

Specjalistami komicznego doprawiania rzeczywistości są redaktorzy rubryki „Coś z życia" w  „Polityce".   Dwie   próbki   ich   pracy: „Nieocenieni   czytelnicy   (bardzo dziękujemy!) przysłali nam metkę Spółdzielni  Inwalidów Pruszkowianka, następującej treści: «Fartuch-płaszcz  roboczo-damski  z dzianiny.  Cena 460 zł.   Przeznaczenie wyrobu: do prac mało ruchliwych o charakterze reprezentacyjnym». Na przykład do udzielania odpowiedzi na pytania dziennikarza TV".

„Pogotowie ratunkowe dla rejonu północnego Katowic ma telefon 584-764, horoskop można usłyszeć   wykręcając  zaledwie  trzy cyfry 927,  a wyniki  gier liczbowych   mają   najłatwiejszy   numer 922. Proponujemy najpierw dzwonić pod 927 i dowiedzieć się, co człowieka czeka w  Pogotowiu".

Wiadomość, że urzędnik Ministerstwa Zdrowia nie chciał się poddać kwarantannie, nie wywoła nawet uśmiechu, co innego, gdy skomentuje ją J. Fedorowicz:

„Podobne procesy zachodziły w  świadomości urzędnika Ministerstwa Zdrowia, który kilka lat temu, wracając z Włoch, absolutnie nie chciał się poddać kwarantannie.

Niebezpieczeństwo zarażenia chorobą zakaźną mogło dotyczyć normalnych ludzi, ale nie urzędnika Ministerstwa Zdrowia. To jest przecież mój resort: To ja jestem współwłaścicielem tej całej choroby. Jakim cudem choroba może ugryźć swego Pana".

„Doprawienie może polegać na samym tylko zestawieniu". Przytaczając pikantne próbki polrealizmu i socrealizmu M. Wańkowicz wspomina („Karafka" t. II):

„Bohater trzytomowej powieści Giertycha, wydanej na emigracji, widząc, że kobieta leci mu przez ręce, kładzie ją na kolanie, rozpina stanik, spostrzega krzyżyk, przypomina sobie, że popełniłby grzech śmiertelny, i starannie zapina z powrotem obrażoną dziewoję.

W powieści Koźniewskiego robotnik rzuca koleżankę na wór strużyn i zamierza to samo, do czego zmierzał ten katolik. Ale dziewczyna mu tłumaczy, żeby odłożyli to na wieczór, bo nie wyrobią normy, i zapina z powrotem kombinezon.

W powieści Gerharda bohater przychodzi w  wiadomym celu do pokoju atrakcyjnej korespondentki kapitalistycznej, która go zraża ideologicznie: «Ona najwidoczniej czekała, abym ją zaczął głaskać po kolanach, co stanowiłoby zwykły wstęp do przeniesienia na łóżko. Nie ruszyłem jej jednak. Nie wyciągnąłem ręki. Ten fakt mnie unieruchomił"".

Czy są to rzeczywiście przykłady realizmu? Bardzo bym powątpiewał, gdyby nie to, że w  1980 roku na pewnym zjeździe młody człowiek nacierał na ponętną koleżankę, nacierał, jak się zdawało z dobrym skutkiem, aż do przedostatniej chwili. Gdy, jak się zdawało, droga stała otworem i mógł zaprosić koleżankę do swego pokoju w  hotelu, zorientował się, że jest ona przedstawicielką „tych innych związków". Z miejsca zrezygnował. „Nie mógłbym" -  objaśnił później przyjacielowi. (Co prawda użył dosadniejszych słów.) Tacy jesteśmy! Przecież nigdzie indziej na świecie liczba politycznych „haseł" w  ubikacjach nie przewyższa liczby napisów pornograficznych.

Na polskim retuszu wiele zyskał japoński happening. Cytuję D. Passenta:

„Całe szczęście, że do teatru na japoński musical «Nuta ślepca» w  wykonaniu głośnego teatru awangardy przyszedłem wcześniej, bo później był taki potworny ścisk, że nawet ludzie z biletami nie mogli się dostać...

Jako pierwszy pojawił się na scenie nie żaden Japończyk, ale nasz polski dyrektor teatru Andrzej Jarecki, który powiedział, że na prośbę artystów cała publiczność powinna teraz wyjść z sali na ulicę przed teatr i do foyer, ponieważ tam właśnie Japończycy rozpoczną spektakl. Propozycja spotkała się z niechętnym przyjęciem ze strony widowni, ponieważ krzesło to było najcenniejsze, co człowiek miał. Dyrektor powołał się więc na wyższe względy, a mianowicie, że mamy do czynienia z artystami świadomymi swojej sztuki, którzy wiedzą, co chcą osiągnąć. Wśród publiczności raz jeszcze dały o sobie znać tradycje warcholstwa i sobiepaństwa, ale wiele osób wyszło.

Najdalej wyszedł jeden z aktorów japońskich, bo aż na plac Unii, gdzie rozpoczął spektakl, rzucając główką kapusty w  przechodzącą obywatelkę PRL, cieszącą się biernym i czynnym prawem wyborczym do rady narodowej. Partner tej obywatelki rzucił się na Japończyka, bo nie wiedział, że ma do czynienia z artystą. Będący w  pobliżu artysty funkcjonariusz dmuchnął w  gwizdek albo w  inny środek łączności; już po chwili zajechał pierwszy radiowóz i jeden z milicjantów zajął się japońskim odnowicielem życia teatralnego, który uciekał w  stronę teatru.

Z naszej prasy wiadomo, że młodzież japońska jest twarda, zaprawiona w  bojach z policją o odzyskanie Okinawy. Ale widocznie dziennik «Aszha Shimburi» nie pisał, że nasza milicja też jest twarda, a Japończyk nie rozumiał różnicy klasowej. Wmieszał się w  tłum przed wejściem do Rozmaitości, poczuł się swobodniej, a raczej jeszcze swobodniej, i zaczął szarpać milicjanta, w  rezultacie czego nadjechały liczne radiowozy, bezczelny Japończyk zaś uciekał za kulisy, gdzie był nie do odróżnienia od innych rodaków i pozostawił na pastwę milicji dyrektora Jareckiego..."

Nie wiem, jak prawidłowo należy odbierać artystyczny happening, z solenną powagą czy z wesołym uśmiechem? - ale jestem pewny, że happening Życia najlepiej jest - gdy to możliwe - traktować z poczuciem komizmu - pomaga ono w  zachowaniu równowagi ducha, łagodzi polaryzację poglądów, ułatwia dobrotliwe przymrużenie oka na cudze wady, humanizuje. Gdy Życie raczy kpić z naszych oczekiwań, marzeń i dążeń, najzdrowiej jest „kupić" tę kpinę, te kawały i śmiać się póki tylko się da. Tej sztuki sam z trudem się uczę, tę sztukę innym z łatwością zalecam.

Kiedyś znalazłem w  wypożyczalni egzemplarz mojej książki z uwagami na marginesie. Łapczywie się na nią rzuciłem. Nareszcie dowiem się, co na gorąco Czytelnik myślał. Na gorąco, bo pisze się na marginesie bibliotecznej książki chyba tylko wtedy, gdy się mocno czuje, l co przeczytałem? Zamiast „świetnie powiedziane!"... „głęboka myśl!"... znalazłem: „potem" pisze się razem. „Powtórzenie!" To można było lepiej powiedzieć „Banał". „Czy autor sam to wypróbował?" Ta ostatnia uwaga odnosiła się do mojej rady „nie reaguj emocjonalnie, gdy ktoś mówi rzeczy, z którymi się nie zgadzasz". Nie wytrzymałem - napisałem „wypróbował" i postawiłem pięć grubych wykrzykników!

Złota Kolekcja gaf

Próżnia ssie!

Tak, wiem, gafy są też reżyserowane przez Życie, tylko gramy w  nich aktywniejszą rolę niż w  innych jego sztuczkach. Tak, wiem, są rodzajem głupstw, tylko mają bardziej... towarzyski charakter, a śmieszności dodaje im przyprawa zakłopotania.

Każda gafa ma swoją podszewkę, wynika z sytuacji albo i z napięcia. Takie typowe napięcie powstaje , gdy rozmowa nagle się urywa i goście nerwowo szukają słów, którymi mogliby przerwać milczenie. Dawniej pomocny był anioł, mówiło się bowiem: „anioł przeleciał" (u starożytnych Greków -  „Hermes epeisêlthe", a u muzułmanów - „Wahed Dhu" co znaczy „jeden Bóg"). w  takich chwilach ogarnia mnie nerwicowa ciekawość: Co by się stało, gdyby nikt nie znalazł czegoś do powiedzenia?... zawsze jednak ambarasująca cisza ssie tak mocno, że wreszcie poza „aniołem" ktoś znajduje słowo... Lecz jak wiele głupstw lub niedyskrecji ta próżnia wysysa! Tyle samo ile próżność i chętka zwrócenia na siebie uwagi.

Późnym wieczorem, chcąc podtrzymać rozmowę, starsza pani zwraca się do gościa: „O której pan rano wstaje?"

Rozmowa przy stole utyka. Ktoś ratując sytuację mówi o modzie, dziwi się, że w  lecie nosi się czarne bluzki, któraś z pań dodaje:.. i czarną bieliznę", inna oświadcza, że czarnej bielizny nie znosi, na co jeden z panów zaczyna „To dlaczego..." i urywa mocno skonfundowany.

Podczas porodu młoda asystentka, której profesor polecił bawić pacjentkę rozmową: „Teraz pani opowiem, jak rodziła moja suczka".

Potrzeba powiedzenia czegoś odczuwana jest jeszcze silniej, gdy pada pytanie, toteż odpowiedzi bywają zaskakujące.

Anegdotycznie:

Cesarz August do swego sobowtóra z prowincji:

- Czy twoja matka bywała w  Rzymie?

Sobowtór: Nie, ale ojciec bywał. Historia nie podaje, jak się ta rozmowa skończyła.

Autentyczne, przy rodzinie omawianych osób:

-  Danka to śliczna dziewczyna.

-  A Irka?

-  Irka jest podobna do matki.

Najbardziej nagląca jest potrzeba odpowiedzenia na pytanie w  czasie egzaminu, toteż znużonych profesorów ożywia nieraz głupstwo niebanalne lub wspaniała gafa:

Kandydat na studia nieźle odtwarza wiedzę szkolną, ale czy choć trochę orientuje się w  życiu kultury i nauki? Jeden z profesorów:

-  Co to jest PAN?

-  Taki...    związek    zawodowy profesorów.

-  Hm, nas tu jest troje, a nikt nie jest w  PAN-ie.

-  A, bo to związek dla najlepszych.

Nauczycielka, do której zawodu należy męczenie uczniów pytaniami, sama może się znaleźć w  opałach. Na zebraniu w  jednej ze szkół (1964 r.) pytano kolejno ciała pedagogiczne, do jakiej partii należą. Stara nauczycielka francuskiego zdenerwowała się i zająknąwszy się kilka razy powiedziała cicho: „Do partii pana Żółcika". Pan Żółcik reprezentował w  szkole Front Jedności Narodu.

Stres utrudnia uwzględnienie okoliczności:

Na egzaminie z angielskiego chłopcu przypadł tekst o makijażu. Przeczytał jako tako, streścił jako tako, na zakończenie egzaminująca pyta, jakie jest jego osobiste zdanie o makijażu, na co on z miejsca: „Kobieta, która się nie maluje, w  ogóle nie jest..." i zatrzymuje się, bo spostrzegł, że na egzaminującej nie ma śladu makijażu.

Językowy rozpęd

... żeby koniecznie coś powiedzieć albo żeby koniecznie błysnąć żartem:

„Jako wybijający się pisarz K. Makuszyński został zaproszony na bal związany z jakąś filantropią, pod wezwaniem Matki Boskiej.

-  Miło mi widzieć pana - powiedział witający gości arcybiskup Teodorowicz - spodziewamy się, że pan coś ładnego napisze na cześć Najświętszej Panny.

-  Ee, proszę ekscelencji - odpalił Makuszyński - nie zwykłem dorabiać się  na  kobietach",  (za M. Wańkowiczem)

Niekontrolowany dowcip i niekontrolowany językowy rozpęd grozi gafami zwłaszcza osobom elokwentnym, dającym się ponosić wyobraźni i słowom. Cytuję za J. Skotnickim.

Miriam Przesmycki, minister kultury i sztuki w  latach dwudziestych, otwierając wydział sztuki na Uniwersytecie Wileńskim: „Wilno to miasto miłości. Tu za czasów pogańskich czczona była bogini miłości, tu miłość połączyła Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną, tu w  swej młodości Adam Mickiewicz błądząc po zaułkach przeżywał miłosne nastroje i tu cały lud czci tę Matkę Boską Ostrobramską". Siedzący w  pierwszym rzędzie biskupi poderwali się...

Mający dar łatwej wymowy nieraz dopiero po usłyszeniu własnych słów uświadamiają sobie ich niewłaściwość, l co wtedy? Poprawianie się może pogorszyć sytuację, bo wszyscy pojmą gafę, a tak niektórzy ją... przedrzemali:

Młody wikary apelował w  kazaniu, by parafianie nie pili alkoholu w  czasie Wielkiego Postu:

„Przed kościołem postawiłem stół, na nim położyłem czystą księgę, proszę, aby każdy, komu moje słowa trafiły do przekonania, podpisał się pod zobowiązaniem, że podczas Postu nie wychyli ani kieliszka. Ksiądz proboszcz i organista już się wpisali, mam nadzieję, że inni pijacy pójdą za ich przykładem". Biskupi znów by się poderwali.

Sztampa

Najbardziej klasyczną postacią gafy jest chybiona kurtuazja:

Gość: Zdrowie pięknych pań.

Inny gość, chcąc przelicytować pierwszego: Nie! Przede wszystkim zdrowie pani domu.

Ona do wpatrzonego w  nią młodzieńca: Dlaczego pan nic nie je?

On wspinając się na szczyt galanterii: Nie mogę, gdy patrzę na panią.

Turysta, który podczas oprowadzania wycieczki po muzeum, miał oczy tylko dla urodziwej przewodniczki: To było cudowne!

Przewodniczka: A co się panu najbardziej podobało?

- Pani entuzjazm.

Sztampowe odżywki mają charakter opisanych już automatyzmów, a także owych głupstw wskakujących do ssącej pustki, gdy trzeba cokolwiek powiedzieć:

Pani domu w  odpowiedzi na podziw dla pracy, jaki włożyła w  przygotowanie obiadu: „To nic takiego, każdy potrafi ugotować obiad dla głupich czterech osób".

Inna pani domu: Napije się pan kawy czy herbaty?

Gość: Kawy, jeśli to nie kłopot.

Pani: Żaden, zostawiłam trochę na czarną godzinę.

Ksiądz-profesor zechciał mnie przyjąć, gdy potrzebowałem pomocy w  znalezieniu materiałów do książki „O dawaniu". Nie tylko mi pomógł, ale zaproponował kawę. Ja na to: „Dziękuję, pijam kawę tylko przy specjalnych okazjach".

Z czasu wojny. We Francji pewien generał, nie pomnę nazwiska,  osobiście   powitał  żołnierzy wracających z ryzykownej akcji:

-  Cieszę się, że  powróciliście cało.

-  My też się cieszymy,  panie generale.

Na schemat - banał generała - żołnierz odpowiedział podobnym z Grubej Berty.

Niemiec: Pani z Warszawy? Piękne miasto, byłem w  nim podczas wojny.

Polka nie wytrzymała: Jako turysta, mam nadzieję.

Jak już podkreślono, śmieszy zderzenie efektu z intencją. Intencją może być przeproszenie, a efektem - urażenie.

Nauczycielka: Przepraszam za te śmiechy podczas pana pogadanki, ale dzieci śmieją się z byle czego.

Intencją może być zjednanie zaufania, a efektem - stracenie go.

Studentka, polecona właścicielce dużego mieszkania, ucieszyła się słysząc:

-  Tak, mogę odnająć pokój. Nawet niedrogo. Tyle dobrego o pani słyszałam.

-  Tak się cieszę!  Będę  miała ładnie i blisko uniwersytetu.

-  Mam   piętnastoletnią   córkę, chciałabym,  nawet szczerze mówiąc liczę na to, że wywrze pani dobry wpływ na nią.

-  Postaram się. Czy to trudna dziewczynka?

-  O nie, tylko niezbyt dobrze się uczy. Ale jest pobożna. w  każdą  niedzielę  idzie do  kościoła  i przyjmuje komunię.

-  Ja jestem tolerancyjna. Studentka pokoju nie dostała.

Intencją może być grzeczność, a efektem grubiaństwo:

Czterdziestoletnia pani do sześćdziesięcioletniego pana:

-  w  naszym wieku to i owo ma prawo dokuczać.

-  „W naszym wieku"?! Przecież pani jest co najmniej dziesięć lat młodsza ode mnie.

Albo:

Żona sekretarza ambasady rozmawia z siwym ambasadorem. w  pewnej chwili oboje zaczęli mówić i natychmiast przerwali, wzajemnie ustępując sobie słowa:

-  Przepraszam,     niech     pani skończy.

-  Nie, to ja przepraszam.

-  Proszę.

-  Nie, nie, panie ambasadorze, ja zapamiętam, co chciałam powiedzieć.

-  Ja też nie mam jeszcze sklerozy.

Intencją może być pocieszenie, a efektem przygnębienie:

Lekarz do pacjenta, który narzeka, że źle słyszy na jedno ucho:

-  To nic takiego, po prostu starość.

-  w   takim   razie  -  ripostuje urażony pacjent - dlaczego dobrze słyszę drugim? Jest w  tym samym wieku.

Podobnie przyjaciel pocieszał autora, który - jak większość samokrytycznych twórców - przeżywał okres depresyjnego zwątpienia w  wartość swojego dzieła: „Nie bój się. To, co zrobiłeś, przeżyje ciebie, l to niedługo".

Oklepany zwrot niezbyt odpowiedni dla sytuacji miewa charakter profesjonalny:

W Kazimierzu profesor architektury prawi gorące komplementy czterdziestoletniej kobiecie.

Ona: Pan przesadza. Mam za długi nos, cofnięty podbródek i za duże uszy.

On: To nie szkodzi. Proszę spojrzeć na ten rynek. Wiele w  nim domów, które są dalekie od ideału piękna, a mimo to całość stanowi zabytek klasy 0.

Osobom lubiącym subtelne roztrząsania proponuję zastanowić się nad tym, czy gafą było westchnienie Weyssenhoffa (cytat za A. Grzymałą-Siedleckim):

„Edward Woyniłłowicz, przed pierwszą wielką wojną przywódca polityczny ziemiaństwa polskiego na Mińszczyźnie, członek rosyjskiej Rady Państwa, wówczas w  1925 r., starzec już bodaj osiemdziesięcioletni, ogłuchły, ale o umyśle ciągle jeszcze sprężystym (...) czarował nas po prostu porywającymi opowiadaniami o Mikołaju II, którego znał osobiście, o intrygach i koszmarach Pałacu Zimowego, o kulisach skandalów politycznych w  carskiej Rosji, o Rasputinie, o sabatach zdegenerowanego świata petersburskiego. Zasłuchiwaliśmy się w  te rewelacje i rozkoszował nas starzec narrator, jego werwa, jego niespożytość.

-  On jeszcze ze trzydzieści lat tak świeży nam pożyje! - szepnął mi ktoś do ucha.

Weyssenhoff, smakosz historii, wpadł w  entuzjazm:

-  Dlaczego pan, panie Edwardzie, nie podaje tego wszystkiego do publicznej wiadomości - zawołał wprost z pretensją.

-  Wszystko  to  jest  w    moich pamiętnikach - informuje Woyniłłowicz.

-  Kiedyż się one ukażą? - Po mojej śmierci.

-  Kto się tego doczeka!"

Ignorancja i domysł

Chyba najczęstszym powodem gaf jest brak - lub zapomnienie - informacji o człowieku, o fakcie, czy o innym istotnym szczególe sytuacji.

Przeglądając kalendarzyk roztargniony profesor przypomina sobie, że obiecał być w  niedzielę u znajomych. Jako człowiek dobrze wychowany jest wstrząśnięty, chwyta słuchawkę, telefonuje, gorączkowo przeprasza: „Byłem tak zajęty, zupełnie zapomniałem". Na co słyszy chłodną odpowiedź:

„Przecież był pan u nas w  niedzielę".

Ignorancją wytłumaczyć można nietakty.

Trudno wtajemniczać gości we wszystkie... cechy, zwłaszcza intymne właściwości zaproszonych, toteż nie winie ani siebie, ani niewtajemniczonego pana P., który będąc u nas na kolacji wystąpił - skąd mu się to wzięło? - z serią dowcipów o homoseksualistach. Już po drugim udało mi się domacać moją nogą jego nogi i zacząłem delikatnie go trącać, dając mu do zrozumienia, że obok niego siedzi właśnie homoseksualista. Po trzecim dotknięciu P. zdenerwował się: „Co ty mnie wciąż kopiesz pod stołem!" P. nie mógł pomyśleć, że mówi coś niewłaściwego, jest na to zbyt pewny siebie. „Jest ignorancja prosta - pisał Platon - będąca źródłem drobnych potknięć, i jest inna, podwójna, bo pomnożona zarozumiałością".

Za niesmaczny okrzyk samozadowolenia zostałem ukarany w  rozmowie z dawnym uczniem:

-  Czy pamięta pan naszą grupę? - zapytał. Była w  niej Cesia.

-  Doskonale pamiętam. Wyszła za mąż za jednego z was. Nie prorokowałem dobrze temu małżeństwu. Robiła wrażenie bystrej, ale rozpuszczonej panny, która dużo się będzie spodziewać, a nie dużo z siebie dawać.

Tak,   hm...   rzeczywiście  rozeszli się.

-  No właśnie!

-  Teraz jest moją żoną.

Brzydką gafę strzeliłem w  bułgarskim miasteczku, w  którym zajrzeliśmy do jedynej tam restauracji. Chcieliśmy zjeść obiad, ale ustawiony był tylko jeden długi stół, więcej niż w  połowie zajęty. Gotowi byliśmy cofnąć się, ale kelner wskazał nam miejsce przy końcu stołu. Zamówiliśmy obiad, taki jaki był, i zgłodniali zabraliśmy się do jedzenia, gdy ktoś w  smokingu podszedł do nas z butelką białego wina: „Czy można?" zapytał po bułgarsku. „Wolałbym czerwone" odpowiedziałem po polsku. Pewnie nie zrozumiał, bo nalał to, co miał. Dopiero gdy wrócił na swoje miejsce, zorientowałem się, że był to gospodarz obchodzący jakąś uroczystość.

Zanim spędziłem urlop w  Bułgarii, byłem na bułgarskim przyjęciu, jedynym przyjęciu dyplomatycznym w  moim życiu, na którym dekorowano mnie po raz pierwszy i ostatni. Miałem dwadzieścia cztery lata i moje doświadczenie tak w  zakresie dyplomacji, jak trunków było nader ubogie. Podszedł do mnie ambasador Bułgarii: „Jak panu smakuje nasz szampan?" „Jeszcze go nie piłem" odpowiedziałem, łykając coś, co mi się wydawało znakomitą lemoniadą.

Savoir-vivre to znajomość towarzyskich form i obyczajów, a „savoir" znaczy wiedzieć. By nie uchybić dobrym manierom trzeba, wiedzieć nie tylko, co przyjęte jest a co nie, ale także znać... okoliczności. Przez ich ignorancję skompromitował się kiedyś nie byle kto, bo sam szef protokołu dyplomatycznego, generał Wieniawa-Długoszowski (...), podejmując rumuńskich przemysłowców wzniósł toast za zdrowie króla, który od dwóch lat był w  grobie. Tak, ignorancja jest najbardziej niebezpieczna, gdy nie podejrzewamy się o nią.

Z ignorancji na dość wysokim szczeblu zakpił sobie D. Passent: „Na przyjęciu w  jednej z ambasad podszedł do mnie charge d'affaires Chińskiej Republiki Ludowej (...) Odbyłem z nim półgodzinną rozmowę w  atmosferze wzajemnego zrozumienia (...) Ekscelencja jest w  Warszawie trzy lata, był w  Zakopanem, kurtuazyjnie zapewnił, że bardzo mu się podoba, i objawił zainteresowanie moją pracą. Zapytał nawet, czy «Polityka» jest dziennikiem, czy miesięcznikiem. Odwzajemniłem pytaniem, czy chiński mur jest z pustaków".

Na marginesie: Gafą może być posądzenie kogoś właśnie o ignorancję. Na prośbę o przykład gafy bywała za granicą artystka opowiada, jak to kiedyś, na południu Francji, spacerując w  towarzystwie kilku osób, podniosła kasztan, bo lubi bawić się kasztanami. Idący za nią Francuz zwrócił jej uwagę: „Proszę go nie jeść, to gatunek niejadalny". Zadumałem się, że takie odezwanie się może być odczute jako gafa, ale moje zadumanie zostało źle zrozumiane. „Bo na południu - objaśniła artystka - rosną jadalne kasztany".

Nie wiedział czegoś, co powinien wiedzieć, albo nie skojarzył czegoś, co powinien był skojarzyć, dyrektor rozgłośni J. Petry. w  1936 r. został on karnie przeniesiony ze Lwowa do Wilna, wprawdzie na stanowisko równorzędne, jednak z sugestią, że dzieje się to „za karę". Czymże tak ceniony i doświadczony radiowiec zawinił?

Otóż w  kolejnej „lwowskiej fali" - opowiada T. Łopalewski - znalazł   się    między    innymi    krótki skecz, wywiad z krową holenderską. Reporter zadawał jakieś bezsensowne pytania z dziedziny rolniczo-hodowlanej, na które odpowiadała krowa porykując na różne tony.   Trzeba   trafu,   że   audycję nadano akurat w  dniu, kiedy na kurację do  Krynicy  przybyli  następczyni tronu holenderskiego z księciem    małżonkiem.    Wybuchł mały skandal dyplomatyczny! Dla zadośćuczynienia obrażonemu majestatowi ukarano dyrektora rozgłośni, który tę audycję akceptował, to jest Petryego.

W zabawne, ale i poważne opały wpędza człowieka nawet nie tyle sama ignorancja, ile nieuzasadnione przekonanie „wiem, choć nie wiem". Na przykład złudzenie „wiem, kto to jest":

„Ludzie wnosili meble - opowiada kolega - mama była zdenerwowana, bo lada chwila miał przyjść dostojny gość, prezes Sądu Najwyższego, którego w  dodatku nie znała. Meble przysłano z opóźnieniem i zakurzone. w  pewnej chwili zniecierpliwiona tym, że gdy wszyscy się śpieszą, ktoś stoi bezczynnie, wcisnęła mu ściereczkę ze słowami «Niech pan je chociaż odkurza». Minutę później ojciec, zaglądając z sąsiedniego pokoju zobaczył dostojnego gościa zajętego wycieraniem mebli... Później mama tłumaczyła się: «wyglądał całkiem niepozornie»".

Podobne: Zajęta przy kuchence w  domu campingowym pani W. mówi do wchodzącego. „Idź do łóżka, ja zaraz tam będę", po czym odwraca się i widzi, że to nie mąż, ale miły sąsiad zajrzał z prośbą o pożyczenie dużej patelni.

Daleko od śliskich posadzek oficjalnych uroczystości, swobodnie, może zbyt swobodnie czujemy się w  restauracjach zdecydowanie drugiej kategorii. Gdy konsument przy sąsiednim stoliku odszedł zostawiając na talerzu... chyba kość, pan W. szybkim ruchem „sprzątnął" ją dla swego Burka. Na to podbiegł spostrzegawczy kelner: „Ale, proszę pana, ten gość poszedł tylko wezwany do telefonu". Nie dowiedziałem się, czy pan W. zwrócił ów kawałek mięsa.

A znów pan F. spotkał w  parku urodziwą żonę biurowego kolegi, prowadzącą małego chłopca: „Jaki śliczny chłopiec! - zawołał z entuzjazmem wiedząc, że pochwała dziecka to najlepsza droga do serca matki. - l taki podobny do tatusia" - dodał, by uniknąć podejrzenia o nielojalność. Na to ona bez entuzjazmu: „To synek sąsiadów".

Wiele naszych potknięć drobnych i dużych pochodzi z działania na podstawie fałszywego domysłu. Że chłopczyk jest dzieckiem pani, która go prowadzi, było domysłem uzasadnionym, ale są inne:

W parku eleganckiego sanatorium przechadzają się razem dwie panie, które się onegdaj pierwszy raz spotkały. Jedna z nich: „Mój mąż jest tu incognito, pewnie pani mąż tak samo?"

Nieznajomość języka

Ignorancją jest też niedostateczna znajomość języka. S. Żerom-ski opisał, jak pewien ziemianin, zabiegający o względy gubernatora, ale słabo władający językiem, zwrócił się do jego żony z komplementem: „Kakaja u was krasnaja roża" (Chciał pochwalić czerwoną różę, powiedział: czerwona morda".) Angielka, żona Polaka, spytała znajomego, co znaczy „kurdupel": ten objaśnił: „Człowiek małego wzrostu". Szybko skorzystała z informacji, bo poproszona na przyjęciu o wskazanie, który z opodal stojących panów jest jej mężem, powiedziała: "„Ten tam kurdupel".

Obcy język pełen jest wilczych dołów nawet dla dość dobrze mówiącego nim człowieka.

Pracując w  laboratorium angielskim mój wuj został zaproszony przez jednego z kolegów na weekend „to my hut" - co znaczyło dosłownie „do mojej chaty". Wybrał się więc w  sportowym ubraniu, a tymczasem chata okazała się dworem, w  którym do obiadu goście przebierali się w  wieczorowe stroje.

Czy to nie dziwne, że choć obcokrajowcy - trzeba przyznać - też są ludźmi, to jednak nie mówią jak ludzie! Oprócz niedostatecznego opanowania języka niemiłe - zabawne konsekwencje może mieć nieznajomość znaczenia użytego słowa. Chamfort opisał, jak pewien cudzoziemiec rozmawiając z papieżem o cudach Włoch pochwalił się: „Obejrzałem wszystko z wyjątkiem konklawe, które radbym bardzo widzieć".

Nieznajomość obyczaju

Jeszcze jedna ignorancja - nieznajomość obyczaju. Żeniąc się nie zdajemy sobie sprawy ze wszystkiego, czego po nas oczekują, nie jesteśmy przygotowani na wszystkie okoliczności. Ujawnić się to może już na stopniach ołtarza.

A. Uniechowski opowiada o niefortunnym zachowaniu na własnym ślubie: „Jedna z moich sióstr ulokowała się prawie naprzeciwko, tak że miałem ją przed sobą, i zaczęła robić miny. Choć za wszelką cenę starałem się zachować wrodzoną powagę, ciągle wybuchałem stłumionym chichotem, ku furii Marytki (przyszłej żony), będącej osobą serio. Sytuacja pogorszyła się jeszcze, kiedy przystąpił do mnie zakrystian z tacką. Myślałem, że czeka na datek, przeszukałem kieszenie i położyłem na tacę jakąś monetę. Zakrystian stał uparcie dalej. Zrobiło mi się głupio na myśl, że dałem mniej niż się należy w  takiej chwili, i znowu zacząłem szperać po kieszeniach, wtedy dopiero zakrystian szepnął, że chodzi o obrączki. Zapomniałem o obrączkach. Widziałem kątem oka wściekłą minę Marytki, duszącą się ze śmiechu siostrę i wpadłem w  panikę! Ktoś z rodziny pamiętał jednak o obrączkach i po wielu gestykulacjach i rozmowie na migi dotarły one do moich rąk i na tackę zakrystiana".

Grzeczność polega między innymi na zabieganiu o to, by osoba znajdująca się w  naszym towarzystwie czuła się całkiem swobodnie: Japończycy są - jak wiadomo -  ogromnie grzeczni, toteż swobodnie czuł się pewien europejski gość, gdy przed obiadem zaproszono go do wspólnej kąpieli nago w  domowym basenie. w  kąpieli toczyła się interesująca rozmowa... aż gość , zwracając się do córki domu powiedział: „Temat jest szeroki, skończymy jego omawianie przy obiedzie". Na to ona: „Ja w  obiedzie nie będę uczestniczyć, nie znamy się dosyć dobrze".

...Zabawne wydają się nam obyczaje bardzo różne od naszych, a innym zabawne wydają się nasze:

Przez nieznajomość obyczaju, a raczej protokołu dyplomatycznego, popełnił gafę nasz prezydent St. Wojciechowski (znowu cytuję za J. Skotnickim): „Prezydent nie wiedział, że na galowych obiadach usadawia się dyplomację według starszeństwa przydziału do danego państwa. Przed pierwszym takim przyjęciem Prezydent sam wszedł do sali, by okiem gospodarza sprawdzić, czy wszystko w  porządku. Spostrzegłszy przy nakryciach kartki z nazwiskami dygnitarzy zainteresował się ich rozmieszczeniem i nie spodobało mu się ono. Nic nikomu nie mówiąc poprzemieszczał te kartki tak, by bliżej niego siedzieli dyplomaci, z którymi miał ochotę porozmawiać. Wojna z tego powodu nie wybuchła, ale nasz MSZ długo musiał tłumaczyć obrażonym, jak doszło do takiego naruszenia etykiety".

Dyrektor  protokołu MSZ H. Łaszcz wspomina, jak to „jednego z przywódców powitano w  województwie chlebem i solą. Gość wziął bochen i zgodnie ze zwyczajem panującym w  jego kraju, chciał go przełamać i spróbować, ale chleb był bardzo twardy. Przedarłem się do naszego gościa i poprosiłem, aby pocałował bochen. Tak też się stało, ale nasz gość już się namęczył". Wyobrażam sobie tę scenę. Jeszcze bardziej malownicza była gafa pewnego przedwojennego ministra - Skotnicki nie wymienia jego nazwiska - który będąc z oficjalną wizytą we Lwowie zgodził się - choć był protestantem - na zwiedzenie świeżo wzniesionego kościoła św. Elżbiety. Duchowieństwo witało ministra u wrót kościoła i tu stało się coś, czego nikt nie przewidział. Skotnicki, który towarzyszył owemu ministrowi, tak opisuje tę scenę:

„... Oniemiałem z przerażenia i zdumienia wobec tego, com zobaczył. Mój minister trzymał w  dłoni kropidło i kropił święconą wodą biskupa, prałatów i wiernych.

Jak szalony dopadłem wrót kościelnych i dopiero wtedy zorientowałem się w  sytuacji. Duchowieństwo z proboszczem i prałatem na czele czekało u wrót kościoła na przybycie metropolity i ministra. Dwóch alumnów trzymało świece, prałat w  otoczeniu duchowieństwa stał z kropidłem. Kropidło to było formy zmodernizowanej, miało bowiem kształt okrągłej gałki z otworkami, a w  środku była gąbka nasycona wodą święconą. Prałat podsunął kropidło metropolicie, aby ten zwilżył palce i przeżegnał się. Metropolita ze względów kurtuazyjnych po zwilżeniu palców, ale przed przeżegnaniem się, zrobił ruch wskazując na ministra, by prałat jemu podał kolejno święconą wodę. Minister ruchu zwilżenia palców nie zauważył i zrozumiał, że arcybiskup odstępuje mu kropidło. Wiedział, do czego ten przyrząd służy, sądził, że dostojnik kościelny odstępuje mu zaszczyt kropienia. Chwycił więc za rączkę kropidła i zaczął nim kropić zdumionego biskupa, prałatów, księży i licznie zebrane rzesze wiernych.

Dopadłem do ministra, chwyciłem go za rękaw, ale niestety, za późno. Co pokropił, to pokropił!"

Z braku taktu? wychowania? inteligencji?

Można nie mieć ucha do muzyki - fatalne nadepnięcie przez słonia! - ale też można mieć do niej ucho, a mimo to fałszować. Podobnie z taktem w  zachowaniu:

Pewna dama, na pewno dbała o dobre wychowanie dzieci, nałożyła synowi na talerz smażonego dorsza z kartofelkami. Syn pod wrażeniem czytanej książki, podniecony mówi: „On pisze, że tak żyć nie można. Że potrzebna jest rozmaitość. Że nie można ciągle tylko w  kółko, bo..."

„Jedz, bo ci dorsz ostygnie" - przerwała mu mama. Zamilkł, jakby mu ość stanęła w  gardle, a po chwili wybuchnął na młodsza siostrę: „Co chichoczesz jak idiotka". Gdzie tu komizm? Nie wiem, ale mała śmiała się.

Wyjrzyjmy na szerszy świat: pałac w  NRD, gala, uroczysty koncert. Do naszej śpiewaczki podchodzi z gratulacjami francuski krytyk. Nawiązując rozmowę wspomina, że był kiedyś w  Warszawie, „ale to było dawno, w  1946 roku, była pani wtedy maleńką dziewczynką". „Ale skądże! - reaguje na to gospodarz imprezy. - Ile pani ma lat?"

Wczesne lata pięćdziesiąte, kiedy to w  pewnych środowiskach demonstrowanie rzeczywistej lub fałszywej proletariackości należało do - czy dobrego? - tonu. Nieborów, sala Canaletta, stara porcelana, srebra. Dawny lokaj książąt Radziwiłłów w  białych rękawiczkach podaje do stołu barszcz z pasztecikami. Jeden z ówczesnych ministrów: „Po ile na ryło?"

Po tych grubych strzałach subtelniejszy i sympatyczniejszy; „bohaterem jest człowiek bardzo młody i bardzo przejęty. Na balu, zachwycony partnerką, która do niebieskiej sukni miała przypiętą różę z jedwabiu, mówi: „Pani jest jak ten sztuczny kwiat!"

Powtarza się nie tylko temat „róża", temat „wiek", powtarza Się efekt zamierzonego komplementu, który brzmi jak impertynencja. Nieszczęsny „bohater" chce się zapaść pod ziemię, ale ona go nie przyjmuje, a ofiara gafy - - choć kto tu jest ofiarą? - obraża się, jeśli jest głupia, a śmieje się, jeśli ma poczucie komizmu.

Aktorka, zbierając komplementy z okazji świetnej gry w  Orlątku skromnie:

- Tę rolę powinna grać kobieta młoda i ładna.

Na to wielbiciel jej talentu: Udowodniła pani, że niekoniecznie.

Mecenas Ch., nie mogąc sam wystąpić na procesie, dał zastępstwo. Klient był oburzony i nie przebierał w  słowach; po wygranym procesie napisał jednak do mecenasa Ch. list pełen skruchy. Jedno ze zdań brzmiało: „Przepraszam, że się wtedy gniewałem, teraz rozumiem, że chciał Pan najlepiej przysyłając na swoje miejsce lepszego od siebie adwokata".

Z psychologiczną podszewką

Najbardziej interesujące są gafy, które ujawniają nieco głębszy psychiczny podkład, w  pierwszym przykładzie jest nim pragnienie zabawy i kontaktów „choćby nie wiem co", a w  drugim... Czytelnik sam odgadnie:

-  Ewa? - Tak.

-  Jak się masz?

-  Cześć.

-  Dzwonię, żebyś przyszła do mnie na party.

-  Fajnie, dawno się nie widzieliśmy.

-  To bądź o ósmej, czekam. Tak...   dobrze...   zaraz...   tylko... kto mówi?

Do państwa M. miał przyjść ważny gość, profesor i dyrektor, od którego zależała urzędowa pozycja pana domu. Starannie obmyślony był obiad, nawet rozmowa przy stole, tylko dzieci napawały rodziców niepokojem. Były niepohamowanymi śmieszkami. Często chichotały bez powodu, a tym razem mogły mieć powód - Gość obnosił po świecie niezwykle długi nos. „Pamiętajcie - przykazała mama - żadnych śmiechów. Niech was Bóg strzeże! Gość by się obraził i mielibyśmy przykrości. Obiecajcie". Dzieci obiecały i...

...i słowa dotrzymały. Pod koniec obiadu, który pod każdym względem przebiegał jak zaplanowano, panowała atmosfera taka, jaka miała panować: miła, swobodna, rodzinna, wesoła i wtedy... właśnie wtedy, podając gościowi cukier mama zapytała: „Czy bierze pan cukier do nosa?"

Na marginesie warto zauważyć, iż szczególną satysfakcję sprawiają gafy ujawniające głupotę nie lubianych osób i instytucji. Znalazłem w  „Karafce" Wańkowicza co następuje:

„Do wielkich gaf cenzury dorzucić można wydarzenia z lat trzydziestych naszego stulecia. Arct wydał jednotomową encyklopedię w  zeszytach. Gdy wyszedł zeszyt z literą «W», wydawca został wezwany do komisariatu rządu jako oskarżony o zdradę tajemnicy wojskowej. Chodziło o hasło «Wojsko», w  którym podano sporo szczegółów o armii polskiej. Wiadomości te były zaczerpnięte z niemieckiej encyklopedii Brockhausa. Arkusz trzeba było przedrukować.

Pisząc «Sztafetę» udałem się do gen. Litwinowicza, szefa administracji MSW, z prośbą o zezwolenie wysłania fotografa dla robienia zdjęć w  Centralnym Okręgu Przemysłowym. Byłem srodze zirytowany, kiedy generał upierał się, że nie mogę mieć zdjęć obrabiarek ani fabrykacji opon ze sztucznego kauczuku.

Już zamierzałem cierpko zakończyć rozmowę, kiedy do gabinetu wszedł adiutant i pokazywał coś generałowi, zasłaniając się ode mnie ręką. Poznałem jednak publikację niemiecką o armii polskiej z szeregiem plansz dyslokacyjnych, którą była założona wystawa u Arcta.

- Natychmiast konfiskować! - krzyknął generał.

To znaczy, że Niemcy mieliby nadal do tej książki dostęp ad libitum, tylko nie Polacy.

- To szczęście, że już tę książkę zdążyłem nabyć - powiedziałem ze złośliwą frajdą".

Powyższe przypomniało mi czy prawdopodobne? - opowiadanie pracownika pewnego instytutu: udostępnione nam przez Amerykanów satelitarne zdjęcia Polski są traktowane jako tajne i trzymane w  kasach pancernych.

Zastanawiam się, jakim defektom umysłu czy charakteru zawdzięczamy poniższe przykłady komizmu: niezamierzonego i bardzo czarnego:

Instruktor pouczał studentów politechniki, że po to, by uchronić się przed skutkami wybuchu bomby wodorowej należy nakryć się białym prześcieradłem.

Amerykański biznesman ma nadzieję zarobić na międzygwiezdnych pogrzebach. Autentyczne. Jego firma zgłosiła gotowość wystrzeliwania ciał zmarłych w  przestrzeń kosmiczną. „Śmierć piękniejsza od życia - głosi reklama. - Czy może być wspanialszy sposób odejścia?". Prosto do nieba, dodałbym. Tymczasem przedsiębiorca czeka na zgodę NASA.

Czym chata bogata, i wedle stawu grobla: Przemiłą, swojskością powiało z miasta Łodzi, gdy jego władze wydały rozporządzenie zakazujące szycia kieszeni w  mundurach grabarzy; ma to zapobiec wymuszaniu  przez nich napiwków.

Też autentyk, tylko z czasów rewolucji francuskiej: jeden z jej wodzów, Saint-Juste, był idealistą najbardziej niebezpiecznego rodzaju. w  opracowanym przez niego projekcie konstytucji raz po raz pojawia się żądanie kary śmierci. w  jednym z dalszych jej artykułów okazał się jednak łagodny i żądał tylko kary banicji dla każdego, kto oświadczy, że nie wierzy w  przyjaźń.

Tracąc głowę

Kłamstwo pociąga za sobą następne, potrzebne do podparcia go, a głupstwo prowokuje dalsze, bo człowiek traci głowę: „Myślałam - wspomina M. młode lata - że mężczyzna jadący z nami jest windziarzem, więc wsunęłam mu do kieszeni monetę. Mąż to zauważył i zgromił mnie wzrokiem. Zgłupiałam i sięgnęłam do kieszeni obcego, by mu odebrać napiwek, ale on złapał mnie za rękę ze słowami: Czego pani szuka w  mojej kieszeni?"

- „Nie wiem, czy to można nazwać gafą - opowiada W. - Jestem człowiekiem nieśmiałym i ta moja lękliwość pogarsza sytuację. Pamiętam kiedyś na zjeździe naukowym zakwaterowano nas w  domu wczasowym, gdzie korytarze były długie i źle oświetlone. Wracając po zajęciach wszedłem przez omyłkę do cudzego pokoju. Speszony natychmiast chciałem wyjść, ale usłyszałem, że inni goście zatrzymali się przy drzwiach, za którymi stałem, i kontynuowali dyskusję. Czekałem, aż skończą, a to trwało długo, aż... wrócił mieszkający w  tym pokoju profesor:

«Co pan tu robi!» zawołał. Wyobraźcie sobie moje tłumaczenie".

Nie tracąc głowy

„Niektórzy potrafią wydostać się z matni jednym błyskiem świetnego humoru" - zauważył Baltazar Gracjan w  «Brewiarzu dyplomatycznym". Rzeczywiście, kto głowy nie traci, temu czasami udaje się żartem wybrnąć nawet z trudnej, albo pozornie beznadziejnej, sytuacji:

Specjalnością dziewczyn są wymagania pozornie małe, na przykład: „Powiedz coś zabawnego". Ma się rozumieć, najtrudniej jest powiedzieć coś zabawnego na zawołanie. Chłopiec niedoświadczony, cielęco w  dziewczynę wpatrzony traci głowę, a dziewczyna robi minkę rozczarowanej (minkę, która być może utrwali jej się na całe życie). Co innego doświadczony - ten niczego nie traci i na żądanie dziewczyny odpowiada podobnym: „Zacznij ty, mnie nic nie kojarzy się, ale jak ty powiesz coś zabawnego, to zaraz ruszę. No... Jak ci trudno, to możesz opowiedzieć ten twój stary kawał o hydrauliku i papudze. Tak świetnie udajesz hydraulika. To twoja specjalność".

Wydawałoby się, że pomylenie osób jest sytuacją, z której nie ma wyjścia, a tymczasem:

-  Co za niespodzianka! Nie widzieliśmy się chyba dwadzieścia lat! Nic się nie zmieniłaś!

-  Pan mnie myli z moją mamą.

- Nieprawda.     Pamiętam,    że ostatnio widziałem ciebie w  kołysce - naprawdę nic się nie zmieniłaś.

Błyskiem humoru można wydostać z matni nie tylko siebie, ale i... włamywacza. Ongi we Lwowie broniąc takiego gagatka w  procesie poszlakowym, w  którym głównym dowodem było znalezienie u podejrzanego kasiarskich narzędzi, mecenas Horowith tak przemówił: „gdyby znalezienie przy kimś narzędzi mogących służyć popełnieniu przestępczego czynu było dostateczne dla skazania podejrzanego, to któż zapewni zarówno mnie, jak każdego z panów sędziów przysięgłych, że w  każdej chwili nie zostaniemy oskarżeni o zgwałcenie?"

Człowiek bystry potrafi też ładnie wykorzystać gafę partnera. Młody parlamentarzysta do osiemdziesięcioletniego Churchilla: Mam nadzieję, że długo będziemy się tu spotykać.

Churchill mierząc go wzrokiem: Być może, mój drogi, być może. Wyglądasz na całkiem zdrowego człowieka.

Pięknie wykorzystał dziennikarską gafę M. Twain. Przeczytawszy w  gazecie, że umarł, zadepeszował do jej redaktora:

„Wiadomość o mojej śmierci jest mocno przesadzona".

Coś podobnego na wysokim szczeblu dyplomacji. w  restauracji ONZ jeden z delegatów opowiada dowcip o ludożercach: „Kocioł, w  którym zaczęto gotować misjonarza, nagle odstawiono. Misjonarz łudzi się, że modlitwa go uratowała, ale nie, to tylko kucharz pyta go o nazwisko, które jest mu potrzebne do umieszczenia w  menu". Nagle - konsternacja. Dyplomaci orientują się poniewczasie, że w  ich towarzystwie jest Murzyn. Ale ten staje na wysokości zadania. Gdy kelner wręcza menu, ciemnoskóry dyplomata długo je studiuje i wreszcie mówi:

-  Mały wybór.

-  Są wszystkie mięsa i dziesięć rodzajów ryb.

-  Proszę mi podać spis delegatów na sesję.

Na tym kończę i uważam, iż to akcent właściwy. Mimo wszystko pokładam nadzieję w  ONZ i wierzę, iż kiedyś ludobójstwo, tak jak dziś ludożerstwo będzie tylko tematem czarnych dowcipów.

Na zakończenie trzy życzenia:

Obyś, drogi Czytelniku, jak najmniej gaf w  życiu popełnił.

Obyś, gdy jakąś popełnisz, potrafił elegancko wybrnąć w  sytuacji.

Obyś pomocną dłoń podawał innym gafiarzom...

Źródła cytat

Grzymała-Siedlecki A.: Niepospolici ludzie (...), Warszawa 1961

Isaak Z.: Takie sobie dziwności, Warszawa 1974

Janicki J.: Biografia w  walizce, Warszawa 1966

Kulski J.: Z minionych lat, Warszawa 1982

Łopalewski T.: Czasy dobre i złe, Warszawa 1966

Passent D.: Bywalec, Kraków 1974

Safrin H.: Ucieszne i osobliwe historie mego życia, Łódź 1970

Skotnicki J.: Wspomnienia. Przy sztalugach i przy biurku, Warszawa 1957

Szancer J.M.: Curriculum vitae, Warszawa 1969

Szancer J.M.: Teatr Cudów, Warszawa 1972

Sztaudynger-Kaliszewicz A.: Chwalipięta czyli Rozmowy z Tatą,  Łódź 1973

Uniechowski A.: O sobie i innych, Warszawa 1961

Wańkowicz M.: Karafka la Fontaine'a  t. l i II, Kraków 1981, 1983

Wiechecki S.: Piąte przez dziesiąte, Warszawa 1970

Wilmański J.: Rzeczy dziwne i ciekawe, Łódź 1972

Wolfenstein M.: Children's humor, Bloomington 1978

_____________________________________________

Odwiedzaj stronę www.StefanGarczynski.pl